Brynów

część miasta Katowice

Brynów (niem. Brynow[3]) – część Katowic[4], położona w środkowym rejonie miasta, w granicach czterech dzielnic: Brynowa części wschodniej-Osiedla Zgrzebnioka, Piotrowic-Ochojca, Śródmieścia i Załęskiej Hałdy-Brynowa części zachodniej.

Brynów
Część Katowic
Ilustracja
Widok ogólny na zachodnią część Brynowa
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Miasto

Katowice

Dzielnica

Brynów-Osiedle Zgrzebnioka,
Piotrowice-Ochojec,
Śródmieście,
Załęska Hałda-Brynów[1][2]

Data założenia

XV wiek

W granicach Katowic

15 października 1924

SIMC

0937511

Strefa numeracyjna

32

Tablice rejestracyjne

SK

Położenie na mapie Katowic
Mapa konturowa Katowic, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Brynów”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Brynów”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Brynów”
50°14′29,41″N 18°59′43,01″E/50,241503 18,995281

Początki Brynowa sięgają XV wieku. W późniejszym czasie założono tutaj folwark, zaś przemysł zaczął się tu rozwijać w XIX wieku. Od 1924 roku Brynów jest częścią Katowic. Na terenie historycznej gminy Brynów powstały m.in. kolonie: Dwunastu Apostołów, Kamionka, Katowicka Hałda i Świętego Huberta oraz powojenne osiedla: Ptasie i A. Zgrzebnioka. Do najbardziej znaczących zakładów przemysłowych na terenie Brynowa należy Ruch „Wujek”, będący częścią Kopalni Węgla Kamiennego „Staszic-Wujek”. Na terenie Brynowa położony jest park im. Tadeusza Kościuszki, w którym znajduje się XVI-wieczny kościół św. Michała Archanioła, sprowadzony do Katowic w 1938 roku z Syryni. Do głównych tras przebiegających przez Brynów należy aleja Górnośląska (część autostrady A4), ulica Mikołowska i ulica T. Kościuszki – równolegle do tej ostatniej biegnie linia tramwajowa zakończona Centrum Przesiadkowym Brynów.

Geografia edytuj

Brynów pod względem administracyjnym położony jest w województwie śląskim i jako dawna gmina stanowi część czterech dzielnic KatowicZałęskiej Hałdy-Brynowa części zachodniej, Brynowa części Wschodniej-Osiedla Zgrzebnioka (obie dzielnice rozdziela ulica Brynowska) oraz Piotrowic-Ochojca (rejon ulicy Rzepakowej) i Śródmieścia (rejon węzła autostradowego Katowice Mikołowska)[2][5][6]. Brynów od północy graniczy ze Śródmieściem, od wschodu z Muchowcem, od południa z Ochojcem, zaś od zachodu z Ligotą (Stara Ligota) i Załęską Hałdą[7][8]. Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego Brynów znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13)[9], natomiast pod względem historycznym we wschodniej części Górnego Śląska[10].

Pod względem budowy geologicznej Brynów położony jest w zapadlisku górnośląskim, które wypełnia utwory pochodzące z karbonu (głównie zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego)[11]. Powierzchniowe utwory, na których leży Brynów są zbudowane ze skał karbońskich i plejstoceńskich. Skały karbońskie – warstwy orzeskie (łupki szare, piaskowce i węgiel kamienny), budują północną i środkową część Brynowa, zaś utwory plejstoceńskie – gliny zwałowe, południową część, tj. obszar wzdłuż ulicy Rolnej i osiedle Ptasie[12]. Utwory plejstoceńskie powstały pod wpływem trwających w tym czasie zlodowaceń[13]. Cały obszar dzielnicy położony jest na Wzgórzach Kochłowickich[14], a najwyżej położony punkt Brynowa to Wzgórze Beaty o wysokości ponad 320 m n.p.m.[8]

 
Fragment parku im. T. Kościuszki

Klimat Brynowa nie wyróżnia się zbytnio od warunków panujących w całych Katowicach, a jedynie jest modyfikowany przez lokalne czynniki (topoklimat). Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy z przewagą prądów oceanicznych nad kontynentalnymi[15]. Przez Brynów przebiega dział wodny I rzędu, rozdzielający dorzecze Wisły i Odry. Od strony zachodniej przebiega on od kopalni „Wujek” przez Wzgórze Beaty, osiedle A. Zgrzebnioka oraz wschodnią część osiedla Ptasiego i biegnie dalej w kierunku południowo-wschodnim. Tereny w dorzeczu Wisły (północna część Brynowa) położone są w zlewni Rawy i Potoku Leśnego, zaś południowa część odwadnia potok Kokocicniec oraz rzeka Kłodnica[16].

Największym obszarem zieleni urządzonej w Brynowie jest park im. Tadeusza Kościuszki. Park ten wytyczono w 1888 roku w rejonie dawnej kopalni „Beate” („Beata”), a po przebudowie w latach 90. XIX wieku obszar ten nazwano Südpark (niem. Park Południowy). W dniu 26 lutego 1993 roku park wpisano do rejestru zabytków nieruchomych[17]. W parku znajduje się m.in. wieża spadochronowa, pomnik Tadeusza Kościuszki, muszla koncertowa, altana i cmentarz żołnierzy sowieckich[18], a także przeniesiony z Syryni drewniany kościół św. Michała Archanioła z XVI wieku[19]. Przyrodniczo park stanowi swobodną kompozycję zieleni, a w części zachował się naturalny drzewostan wraz z warstwą runa. Do charakterystycznych elementów parku należą ponad 130-letnie buki. Są tu też siedliska ptaków leśnych i drobnych ssaków[20]. Z innych obszarów zieleni urządzonych, na terenie Brynowa wyznaczono kilka skwerów. Są to skwery: ks. Jana Machy, Porozumienia Katowickiego 1980 roku, Kazimierza Gołby (wszystkie trzy w rejonie ulicy W. Pola), Represjonowanych Żołnierzy Górników (na rogu ulicy Mikołowskiej i ulicy J. Gallusa), F. Szymkowiaka (na osiedlu A. Zgrzebnioka przy ulicy Łabędziej), a także plac Tajnej Organizacji Nauczycielskiej na skrzyżowaniu ulic: Rolnej, T. Kościuszki i Brynowskiej[5][8].

Historia edytuj

Przed 1919 rokiem edytuj

 
Najdawniejszy plan sytuacyjny obszarów dzisiejszych Katowic z 1686 roku (mapa w orientacji wschodniej); Brynów znajduje się na górze mapy, oznaczony jako das Dorf Brwinow, zaś po prawej stronie zaznaczono m.in. lasy brynowskie (Brwinowe Wälder) i chmielniki brynowskie (Chmielniky Brwinowskie)[21]

Wieś Brynów, pierwotnie nazywana jako Brwinów, pierwszy raz wymieniona była w dokumencie z 1474 roku o oddaniu w zastaw dóbr mysłowickich Jakubowi z Dębna przez księcia rybnickiego Wacława III[2]. Tereny wsi w późniejszym czasie często zmieniały właściciela aż do 1486 roku, kiedy to na mocy umowy zatwierdzonej przez księcia cieszyńskiego Kazimierza II właścicielem Brynowa wraz z kuźnią bogucką stał się kuźnik Jurga Kleparski[22]. W 1517 roku wraz z całą ziemią mysłowicką Brynów stał się własnością Jana Turzona[2], natomiast w 1536 roku wieś została wydzielona z ziemi pszczyńskiej[22] i stała się ona własnością Salomonów i odtąd dzieliła losy Kuźnicy Boguckiej, a następnie Katowic. Wieś ta pozostawała niezamieszkana do XVI wieku, a pierwsi mieszkańcy pojawili się ponownie na początku XVII wieku[23]. Brynów został zaznaczony na jednym z najstarszych planów dzisiejszych Katowic, pochodzących z około 1686 roku[21]. W Katastrze Karolińskim z okresu 1723–1725 wskazano, że w Brynowie znajdowało się 9 gospodarstw zagrodniczych[24]. W 1738 roku w Brynowie mieszkało 24 zagrodników, którzy przybyli do osady z Kokocińca, Panewnik, Tychów, Ligoty, Piotrowic, Lędzin i Śmiłowic[25]. Na przełomie XVII i XVIII wieku powstał folwark brynowski[23].

 
Wieża ciśnień przy obecnej ulicy J. Gallusa w katowickiej Hałdzie, powstała w 1902 roku wraz z doprowadzeniem wodociągu do kopalni „Oheim” („Wujek”)

Pierwotna nazwa osady – Brwinów, była używana do XIX wieku i wywodzi się od belek drewna które były używane na potrzeby kuźnicy – według źródeł wykonywano w rejonie Brynowa wyrębów lasów[26]. Pod koniec pierwszej połowy XIX wieku Brynów stał się własnością najpierw Wincklerów i Thiele-Wincklerów, a potem księcia Hohenlohego[2]. Początkowo Brynów wchodził w skład gminy Katowice, a po nadaniu Katowicom w 1865 roku praw miejskich utworzono samodzielną gminę Brynów z uwagi na polski charakter wsi[23]. Siedziba gminy znajdowała się na rogu dzisiejszych ulic J. Gallusa i Mikołowskiej, w miejscu budynku przy ul. J. Gallisa 6[27]. Funkcjonował też obszar dworski Brynów, który był zarządzany z brynowskiego folwarku[28].

Do końca XVIII wieku na obszarze całych Katowic, w tym Brynowa, głównym źródłem utrzymania ludności było rolnictwo i leśnictwo[29]. Dodatkowo w rejonie Brynowa uprawiano chmiel do produkcji piwa[30]. Od tego czasu z pokładów wychodzących na powierzchnię zaczęto wydobywać węgiel kamienny, a pokłady glin umożliwiły nieco później uruchomienie kilku cegielni[31]. W 1801 roku powstała tu kopalnia węgla kamiennego „Beate” (niem. „Beata”)[32], funkcjonująca do 1880 roku[33]. a sprawą drugiego właściciela kopalni – Franza von Wincklera ówczesną Beatestrasse (obecnie ulica T. Kościuszki), prowadzącą do dworu Thiele-Wincklerów, utwardzono[22]. W 1899 roku w północno-zachodniej części Brynowa uruchomiono kopalnię węgla kamiennego „Oheim” (od 1922 roku pod nazwą „Wujek”)[31]. W 1902 roku do Katowickiej Hałdy i nowo powstałej kopalni „Oheim” doprowadzono wodociąg powiatowy, a także wybudowano istniejącą do dziś wieżę ciśnień przy obecnej ulicy J. Gallusa[34]. Wraz z rozwojem przemysłowym rozwinęła się zabudowa mieszkaniowa. Powstawały na terenie gminy Brynów nowe osiedla patronackie, jak w Katowickiej Hałdzie m.in. kolonia Dwunastu Apostołów czy kolonia urzędnicza kopalni „Oheim” („Wujek”)[31]. W 1905 roku Brynów liczył 662 osoby, zaś już w 1910 roku pruski spis powszechny odnotował w Brynowie 2 445 osób mówiących w języku polskim, 500 w języku niemieckim i 143 osób mówiących języku polskim i niemieckim[22].

Po 1919 roku edytuj

 
Kopalniany dworzec kolejowy kopalni „Wujek” po 1922 roku

W styczniu 1919 roku powołano Brynowskie gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Kierował nim Jan Kluzik i Robert Neumann, którzy w oparciu o nie stworzyli tu silną komórkę Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Od marca 1919 roku istniała w Brynowie polska Rada Ludowa, którą kierował Jan Kluzik. W czerwcu 1920 roku powstało Towarzystwo Polek. Podczas plebiscytu 65% mieszkańców gminy Brynów zagłosowało za włączeniem Górnego Śląska do Polski. W trakcie III powstania śląskiego Brynów został opanowany przez pułk katowicki Walentego Fojkisa i Adama Kocura. W listopadzie 1921 roku powstańcy z Brynowa zdobyli koszary niemieckie w Katowicach i walczyli pod górą św. Anny W 1922 roku tereny Brynowa włączono do odrodzonego państwa polskiego, zaś dwa lata później tereny gminy (Brynów wraz z Katowicką Hałdą i Kamionką) przyłączono do miasta Katowice[35]. W latach międzywojennych zaczęły powstawać nowe zakłady przemysłowe, w tym Fabryka Farb i Lakierów i liczne cegielnie. W czasie wielkiego kryzysu powstawały także nielegalnie biedaszyby[36]. W dniu 15 października 1924 Brynów włączono do Katowic[37], a rok później Katowice podzielono na dzielnice – tereny Brynowa włączono do dzielnicy Ligota-Brynów[38]. W tym okresie Brynów jako obwód statystyczny miał powierzchnię 145 ha i liczył w dniu 31 grudnia 1938 roku 2 220 mieszkańców. Średnia gęstość zaludnienia wynosiła wówczas 15,3 osób/ha[39].

 
Pomnik poległych górników kopalni Wujek, upamiętniający dziewięciu górników zmarłych podczas pacyfikacji kopalni w stanie wojennym

Na początku II wojny światowej, w dniu 4 września doszło do obrony znajdującej się w parku Kościuszki wieży spadochronowej przez grupę byłych powstańców śląskich i harcerzy. Prowadzili oni z niej ostrzał oddziałów 239 Dywizji Piechoty Wehrmachtu[22], wkraczających od południa do miasta. Po zajęciu Brynowa przez Niemców, przy kopalni „Wujek” założyli oni obóz pracy dla Polaków, Rosjan i Włochów[36].

W latach powojennych w Brynowie rozwinęło się budownictwo mieszkaniowe. W latach 60. XX wieku we wschodniej części Brynowa powstało osiedle Ptasie, składające się głównie z domów jednorodzinnych[23], a w 1978 roku rejonie dawnego folwarku brynowskiego rozpoczęto budowę osiedla A. Zgrzebnioka. Rozwinęła się także zabudowa w innych rejonach dzielnicy[40]. Dnia 14 grudnia 1981 roku w związku z wprowadzeniem stanu wojennego rozpoczął się strajk okupacyjny w kopalni „Wujek”. Dwa dni później, 16 grudnia 1981 milicja i wojsko zaatakowały strajkujących górników i dokonały krwawej pacyfikacji kopalni, w wyniku której śmierć poniosło dziewięciu górników[41].

W dniu 16 lutego 2018 roku rozpoczęto prace przygotowawcze związane z budową centrum przesiadkowego na terenie brynowskiej pętli tramwajowej[42]. Jego oddanie do użytku nastąpiło w połowie grudnia 2020 roku[43]. W dniu 1 stycznia 2021 roku kopalnię „Murcki-Staszic” połączono z brynowską kopalnią „Wujek”, tworząc zakład pod nazwą Kopalnia Węgla Kamiennego „Staszic-Wujek”[44]

Architektura i urbanistyka edytuj

Rozwój urbanistyczny edytuj

 
Zabytkowy kościół św. Michała Archanioła z XVI wieku, położony w parku Kościuszki na Wzgórzu Beaty

W XVIII i XIX wieku wykształciła się zwarta zabudowa Brynowa. Koncentrowała się ona wówczas w rejonie obecnych ulic: Dworskiej, Lubiny, Brynowskiej, Rolnej i Nasypowej[31]. Intensywny rozwój urbanistyczny gminy Brynów został zapoczątkowany wraz z rozwojem przemysłu w XIX wieku. Nowa zabudowa mieszkaniowa powstawała w tym czasie zwłaszcza w rejonie Katowickiej Hałdy, zaś w centrum Brynowa, w rejonie późniejszych ulic Brynowskiej i Dworskiej rozwój urbanistyczny uniemożliwiał znajdujący się w pobliżu brynowski dwór[31]. W 1938 roku w Brynowie znajdowały się 133 budynki mieszkalne i 3 niemieszkalne. W budynkach mieszkalnych znajdowało się zaś 558 mieszkań. Najwięcej obiektów znajdowało się wówczas przy ulicach: Brynowskiej (47 budynków), Lubiny (15) i Kępowej (13)[45].

 
Fragment osiedla Ptasiego – ulica Drozdów
 
Zespół zabudowy dawnego folwarku brynowskiego przy ulicy T. Kościuszki 138, pochodzący z połowy XIX wieku
 
Zrekonstruowany budynek przy ulicy Brynowskiej 52 z początku XX wieku – gmach dawnej restauracji „Singer”[46]

Do końca II wojny światowej nowa zabudowa zaczęła powstawać również przy udziale kopalni „Oheim” („Wujek”). W 1910 roku przy obecnej ulicy Mikołowskiej na terenie Katowickiej Hałdy rozpoczęto budowę domów dla urzędników i dozoru kopalni. Łącznie powstało osiem budynków-bliźniaków. Budowę luźnej zabudowy uwarunkowano tym, że kolonia powstała na terenach w przyszłości narażone na szkody górnicze. Po drugiej strony ulicy znajdowała się kolonia robotnicza składająca się z dwunastu domów, zwana kolonią Dwunastu Apostołów[47], która powstała w połowie XIX wieku[48]. Została ona wyburzona przed I wojną światową. W czasie II wojny światowej ówcześni zarządcy kopalni wybudowali kolonię przy ulicy św. Huberta, zwana kolonią Świętego Huberta[47].

Zaraz po II wojnie światowej przy ulicy Rolnej powstało osiedle domków dla pracowników kopalni „Wujek”[36] – łącznie powstały 44 murowane domy[48]. W latach 50. XX wieku przy ulicy Drozdów powstały tzw. domy profesorskie, budowane dla pracowników Głównego Instytutu Górnictwa. W latach 60. w rejonie m.in. ulic Drozdów, Kukułek, Szpaków i Słowików zrealizowano następne osiedle mieszkaniowe – Brynów B (nazwane później osiedlem Ptasim). Składa się ono głównie z domów jednorodzinnych z ogródkami[23]. Z tego samego okresu pochodzi osiedle Brynów A, powstałe w trójkącie ulic: T. Kościuszki, Brynowskiej i L. Różyckiego[36]. W latach 70. XX wieku w rejonie ulic: Brynowskiej, Lubiny, Rolnej, Ligockiej wybudowano wielokondygnacyjne bloki mieszkalne. W 1978 roku na terenach dawnego folwarku brynowskiego rozpoczęto budowę osiedla dla 3,5 tys. mieszkańców – osiedle im. A. Zgrzebnioka. Na początku lat 80. XX wieku powstało osiedle w rejonie ul. W. Orkana i Z. Kossak-Szczuckiej[40].

Po 1989 roku rozwój urbanistyczny Brynowa koncentrował się głównie w rejonie osiedla A. Zgrzebnioka. Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku powstała zabudowa przy ulicy Kolibrów, Lelków i Czajek, w okolicach 2000 roku budynki przy ul. Czajek, Zimorodków i Cyranek, zaś w latach 2005–2009 osiedle przy ulicy Wróbli[49]. Osobnym osiedlem jest projekt Wille Parkowa przy ulicy Parkowej, zaprojektowane w latach 2011–2012 przez zespół projektantów pracowni architektonicznej Konior Studio, na czele którego stał Tomasz Konior. Osiedle wybudowano w latach 2012–2014 i tworzy pięć prostych brył[50].

Również rejon ulic Ceglanej i Meteorologów stały się miejscem koncentracji nowych inwestycji mieszkaniowych[51]. Powstało tutaj kilka nowych osiedli mieszkaniowych, w tym: Nowe Ptasie (budowa w latach 2018–2020)[52], Zdrowe Stylove (budowa w latach 2019–2021)[53] czy Ceglana Park (budowa rozpoczęta w kwietniu 2019 roku)[54].

Zabytki i obiekty historyczne edytuj

W Brynowie znajdują się (bądź znajdowały) następujące historyczne obiekty:

Gospodarka i instytucje edytuj

 
Ruch „Wujek” w Brynowie, będący częścią kopalni „Staszic-Wujek”

Do końca XVIII wieku na obszarze Brynowa głównym źródłem utrzymania ludności było rolnictwo (w tym chmielu[30]) i leśnictwo[29]. Intensywny rozwój działalności przemysłowej nastąpił w XIX wieku. Zaczęto wydobywać tu węgiel kamienny, a pokłady glin umożliwiły również uruchomienie kilku cegielni[31]. Pierwszą kopalnią węgla kamiennego na terenie Brynowa był zakład „Beate” („Beata”), który znajdował się na terenie dzisiejszego parku im. T. Kościuszki. Eksploatację w kopalni rozpoczęto w 1801 roku. W 1873 roku w kopalni wydobyto 38,7 ton węgla[32], a ostatni węgiel wyjechał z zakładu w 1880 roku[60].

Z nią związane jest też powstanie późniejszej, większej kopalni – „Oheim” („Wujek”)[61], która w momencie otwarcia w 1899 roku była największą i jedną z najnowocześniejszych kopalni na terenie Górnego Śląska[62]. W 1902 roku kopalnię „Oheim” połączono z siecią kolejową poprzez budowę łącznicy z Ligoty, a także zakończono budowę gmachu dla administracji kopalni[63]. W 1908 roku spółka Hohenlohe-Werke stała się jedynym właścicielem kopalni[64]. W 1914 roku z kopalni wydobyto 548,3 mln ton węgla kamiennego, a zatrudnienie wynosiło 2,1 tys. osób[65]. W 1922 roku, po włączeniu Brynowa do Polski, zmieniono nazwę kopalni na „Wujek”[66]. W 1938 roku wydobycie sięgało 1,2 mln ton węgla kamiennego. Dnia 15 września 1939 roku kierownictwo w kopalni przejęli Niemcy[67], a także zaczęto zatrudniać robotników przymusowych i jeńców wojennych[68]. Wydobycie węgla po II wojnie światowej wznowiono 5 lutego 1945 roku. W 1949 roku roczne wydobycie węgla kamiennego osiągnęło poziom 1,5 mln ton[68]. W 2005 roku połączono kopalnię „Wujek” z zakładem „Śląsk” jako KWK „Wujek”. W 2010 roku wydobyto wyniosło 2,7 mln ton[69]. Dnia 1 stycznia 2021 roku kopalnię „Murcki-Staszic” połączono z „Wujkiem”, tworząc zakład pod nazwą Kopalnia Węgla Kamiennego „Staszic-Wujek”[44].

W 1823 roku na pograniczu Brynowa i Katowickiej Hałdy ówcześni właściciel Katowic – Weddingowie, otworzyli hutę cynku „Henriette” („Henrietta”). Zakład ten mieścił się w pojedynczym murowanym budynku. W 1869 roku w hucie wytopiono 569 ton cynku. Pod koniec 1870 roku ówcześni właściciele zakładu – Wincklerowie, wygasili piece destylacyjne z uwagi na zestarzenie zakładu. Budynek cechowni, który znajdował się na zachodnim skraju parku Kościuszki, został wyburzony pod koniec lat 60. XX wieku[70].

 
Siedziba Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach przy ulicy św. Huberta 43/45

Na obszarze Brynowa działało również kilka cegielni[31]. Jedna z nich znajdowała się przy ulicy Brynowskiej. Cegielnia „Badura” została w czasie II światowej przejęta przez Niemcy[71], a w 1950 roku znacjonalizowana – został ustanowiony przymusowy zarząd państwowy przez Śląską Dyrekcję Ogólnobranżową Przemysłu Miejscowego w Gliwicach[72]. Na terenie po niej, w listopadzie 2019 roku rozpoczęto budowę pierwszego na terenie Katowic sklepu sieci Kaufland, otwartego pod koniec października 2010 roku[73].

Obecnie na obszarze Brynowa działają przedsiębiorstwa z różnych branż. Według stanu z 31 grudnia 2013 roku, w Załęskiej Hałdzie-Brynowie cz. zach. było zarejestrowanych 2 107 podmiotów gospodarczych w systemie REGON, zaś w Brynowie cz. wsch.-Os. Zgrzebnioka było ich 1 307[74]. Znajdują się tu też sklepy wielkopowierzchniowe, takie jak: OBI (ul. Rolna 4), Biedronka (ul. Kępowa 56), Lidl (ul. Gawronów 4), ALDI (ul. K. Woźniczki 15a) czy wspomniany wcześniej Kaufland (ul. Brynowska 6)[5]. W Brynowie wykształciły się dwa lokalne ośrodki usługowe: rejon ulic Rolnej i Hetmańskiej oraz ulica Brynowska na odcinku od ulicy Dworskiej do ulicy T. Kościuszki. W nich znajdują się obiekty handlowo-usługowe, oświatowe, biblioteka oraz przystanki miejskiego transportu zbiorowego[75]. Brynów jest też miejscem lokalizacji działalności publicznych o zasięgu miejskim lub regionalnym. W dawnych zabudowaniach folwarku brynowskiego, przy ulicy T. Kościuszki 138 swoją siedzibę ma Zakład Zieleni Miejskiej w Katowicach[76], przy ulicy św. Huberta 11 Południowy Zakład Spółki PKP CARGO[77], przy ulicy św. Huberta 43/45 Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Katowicach[78], zaś przy Brynowskiej 25a Wojewódzki Inspektorat Weterynarii w Katowicach[79].

Transport edytuj

Transport drogowy edytuj

 
Ulica Brynowska w Brynowie (widok w kierunku północnym)
 
Jedna z lokalnych dróg Brynowa – ulica Kępowa

Przez obszar Brynowa przebiega kilka ważnych dróg. Do nich zaliczają się następujące z nich:

  • ulica Brynowska – jedna z głównych ulic Brynowa, ukształtowana w XIX wieku[80]; łączy ona dzielnicę od północy z ulicą Mikołowską i dalej z autostradą A4 i Śródmieściem, zaś na południe z Ochojcem[5],
  • aleja Górnośląska – stanowi ona fragment autostrady A4; oddziela Załęską Hałdę-Brynów cz. zach. i Brynów cz. wsch.-Osiedle Zgrzebnioka od Śródmieścia; pomiędzy 1966–1969 powstało rondo w miejscu dzisiejszego węzła drogowego Mikołowska, natomiast trasę w kierunku wschodnim oddano do użytku 24 marca 1971 roku; w latach 1978–1982 rondo przebudowano na węzeł drogowy[81], a do listopada 1999 roku odcinek zmodernizowano[82],
  • ulica T. Kościuszki – najdłuższa ulica w całych Katowicach[83]; początki drogi sięgają XVIII wieku jako trasy łącząca ówczesną wieś Katowice z Brynowem; do lat 30. XX wieku droga ta kończyła się przy brynowskim folwarku, po czym ją przedłużono do obecnego skrzyżowania z ulicą Kolejową[84]; obecnie łączy ona Brynów w kierunku północnym ze Śródmieściem Katowic, zaś na południowy zachód z Piotrowicami i dalej z Mikołowem[5],
  • ulica Mikołowska – jedna z ważniejszych dróg wylotowych w Katowicach, biegnących w kierunku południowo-zachodnim; szlak w miejscu ulicy istniał przed XVII wiekiem, łącząc Katowice z Brynowem[85]; w latach 70. XX wieku ulicę Mikołowską poszerzono do skrzyżowania z ulicą Ligocką i ulicą Brynowską, wyburzając jednocześnie zabudowę po zachodniej stronie drogi[27]; w kierunku północno-wschodnim łączy się z autostradą A4 i Śródmieściem, zaś na południowy zachód dalej wzdłuż ulicy Ligockiej do Ligoty i Panewnik, zaś wzdłuż ulicy Brynowskiej z Ochojcem i Piotrowicami[5],

Do pozostałych ważniejszych dróg na terenie Brynowa należą: ulica Łabędzia, ulica Rolna i ulica św. Huberta[5].

Autostrada A4 stanowi główny element układu komunikacyjnego całych Katowic, dzięki czemu Brynów połączony jest z drogą o zasięgu międzyregionalnym i międzynarodowym, a w wewnętrznych połączeniach umożliwia połączenia w relacji wschód-zachód. Ciąg ulic: Mikołowska, Brynowska i T. Kościuszki stanowią drogi główne ruchu przyspieszonego (klasa GP). Przebiegające przez teren Brynowa ulice: Kolejowa i 73 Pułku Piechoty to drogi główne (droga klasy G)[86] – stanowią one fragment drogi krajowej nr 81[5]. W połączeniach wewnątrzmiejskich Brynów z Ligotą najdogodniejsze połączenia posiadają z centrum Katowic poprzez ulice: Ligocką, Mikołowską i Rolną[86], a pomiędzy poszczególnymi makroregionami Katowic najlepsze połączenia ma z Murckami i Giszowcem, zaś najgorsze z Bogucicami i Pniakami oraz Józefowcem i Koszutką[87].

Transport kolejowy edytuj

 
Linia kolejowa nr 139 na wysokości Brynowa (przystanek Katowice Brynów – przed modernizacją)

Na granicy Brynowa (Katowickiej Hałdy) i Załęskiej Hałdy biegnie linia kolejowa nr 139. Linię tę oddało do użytku Towarzystwo Kolei Górnośląskiej 1 grudnia 1852 roku na odcinku KatowiceLigota (Katowice Ligota). Linie tę na brynowskim odcinku zelektryfikowano 4 marca 1961 roku[88]. Na linii tej znajduje się przystanek osobowy Katowice Brynów[88]. W lipcu 2021 roku z przystanku odjeżdżały pociągi w kierunku Bielska-Białej, Bohumina, Częstochowy, Katowic, Rybnika, Tychów Lodowiska, Zakopanego i Zwardonia. Kursy te obsługują pociągi Kolei Śląskich[89]. Brynów prostopadle do ulic T. Kościuszki i Rolnej[5] przecina towarowa linia kolejowa nr 171 relacji Dąbrowa Górnicza Towarowa – Panewnik. Została ona oddana do użytku 27 września 1953 roku, zaś 30 maja 1970 roku linię zelektryfikowano[88].

W latach 1936–1938 do kopalni „Wujek” doprowadzono 8-kilometrową linię kolejową dowożącą piasek ze złoża w Lasach Panewnickich na terenach obecnego Mikołowa. Linia ta miała dwa tory o rozstawie szyn 785 mm. Używano wówczas czterech parowozów[67]. Linię tę w 1964 roku zamknięto, a tory rozebrano z uwagi na to, iż własne złoża piasku były niewystarczające i podjęto decyzje o budowie normalnotorowego połączenia kolei piaskowej[90] – została ona otwarta w latach 50. XX wieku[91]. Linia ta, stanowiąca stanowiąca fragment Południowej Magistrali Piaskowej, na odcinku do kopalni „Wujek” została zlikwidowana do około 2017 roku[92].

Miejski transport zbiorowy edytuj

 
Centrum Przesiadkowe Brynów od strony południowej

Transport miejski w Brynowie realizowany jest przez Zarząd Transportu Metropolitalnego za pomocą autobusów i tramwajów. Znajduje się tutaj 15 przystanków: Brynów Centrum Przesiadkowe, Brynów Drozdów, Brynów Dworska, Brynów Dziewięciu z Wujka, Brynów Gawronów, Brynów Gawronów I, Brynów Gawronów II, Brynów Kopalnia Wujek, Brynów Kościuszki, Brynów Orkana, Brynów Różyckiego [nż], Brynów Rzepakowa [nż], Brynów Słowików, Brynów W. Pola i Brynów Zgrzebnioka. Autobusowo-tramwajowy przystanek Brynów Centrum Przesiadkowe znajduje się w miejscu dawnego przystanku Katowice Brynów Pętla, na którym powstało Centrum Przesiadkowe Brynów[93], oddane do użytku w połowie grudnia 2020 roku[43]. W lipcu 2021 roku zatrzymywało się na nim 16 linii autobusowych i 5 linii tramwajowych. W dni robocze kursowało wówczas średnio 16 par połączeń tramwajowych na dobę. Linie autobusowe i tramwajowe łączą Brynów z innymi dzielnicami Katowic i miastami Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii[94].

Sieć tramwajowa do Brynowa powstała w latach powojennych. Dnia 18 września 1947 roku oddano do użytku z parku Kościuszki w kierunku Brynowa o długości 2,1 km, a na odcinku końcowym w 1969 roku wybudowano pętlę tramwajową[95]. Linia ta stanowi kontynuację trasy tramwajowej z centrum Katowic do parku T. Kościuszki, oddanej do użytku 14 czerwca 1912 roku[96].

Oświata edytuj

Pierwsza szkoła w Brynowie, wzniesiona przez miejscowych chłopów[31], powstała w rejonie dzisiejszej ulicy Dworskiej 3 w 1865 roku jako szkoła ludowa dla brynowskich dzieci. Jako że obiekt był zbyt mały, w latach 1912–1914 roku obiekt rozbudowano[97]. W 1914 roku funkcjonowała ona jako czterooddziałowa szkoła wiejska, która w 1922 roku została przekształcona w Polską Szkołę Powszechną[98]. W 1870 roku powstała pierwsza szkoła w Katowickiej Hałdzie, funkcjonująca jako Niemiecka Szkoła Katolicka, która w 1921 roku stała się szkołą polską[99]. W 1911 roku na terenie Brynowa otwarto szkołę gospodarstwa domowego[100]. W 1926 roku szkołę w Katowickiej Hałdzie przemianowano na Katolicką Szkołę Powszechna im. ks. Józefa Poniatowskiego[99], a w latach 1928–1929 na Szkołę Powszechną nr 5 im. ks. J. Poniatowskiego. Budynek szkoły znajdował się przy dzisiejszej ulicy Mikołowskiej, którym to w 1937 roku odsłonięto tablicę poświęcona poległym powstańców śląskim pochodzącym z Brynowa[27]. Według danych z 1938 roku, w Brynowie działała jedna ochronka w szkole im. Tadeusza Kościuszki przy ulicy Dworskiej, do której uczęszczało wówczas 20 dzieci[101].

 
Siedziba nieistniejącej obecnie Wyższej Szkoły Zarządzania Marketingowego i Języków Obcych przy ulicy J. Gallusa 12

W czasach Polski Ludowej, w latach 50. XX wieku powstało Miejskie Przedszkole Nr 51, początkowo jako przedszkole dwuoddziałowe[102]. W 1950 roku obecną Szkołę Podstawową nr 11 przeniesiono do nowego budynku przy obecnej ulicy Nasypowej 16[98], zaś budynek starej szkoły, pełniący w późniejszym czasie inne funkcje, został około 2003 roku wyburzony[97]. Kamień węgielny pod budowę szkoły na osiedlu Ptasim położono wiosną 1960 roku, a otwarcie Szkoły Podstawowej nr 65 nastąpiło 1 września 1964 roku[103]. W dniu 1 października 1966 roku uczniowie z obecnej Szkoły Podstawowej nr 5 w Katowickiej Hałdzie przenieśli się do nowego budynku przy ulicy J. Gallusa 5, wybudowanego dzięki górnikom kopalni „Wujek” z okazji uroczystości Tysiąclecia Państwa Polskiego[99], zaś dotychczasowy budynek szkoły został rozebrany[27]. W 1972 roku powstał przy obecnej ulicy Mikołowskiej 131 gmach Technikum Górniczego na 800 uczniów. W 1971 roku Ministerstwo Górnictwa i Energetyki połączyło kilka szkół w Zespół Szkół Zawodowych MGiE. Uczyło się w niej wówczas 1,5 tys. uczniów. W 1998 roku zmieniono nazwę szkoły i profile kształcenia – powstał wówczas Zespół Szkół Technicznych i Ogólnokształcących nr 2[104]. W 1975 roku przy ulicy Brynowskiej 82 zostało założone Miejskie Przedszkole nr 1, któremu 29 stycznia 1996 roku nadano imię Hansa Christiana Andersena[105]. W 1987 roku Siostry Szkolne de Notre Dame powołały Przedszkole Niepubliczne „Tęcza”, znajdujące się przy ulicy Warzywnej 26a[106]. W Brynowie powstało też pierwsze na Górnym Śląsku prywatne przedszkole – powołano je w 1992 roku jako Prywatne Przedszkole nr 1 w Katowicach[107]. Dnia 1 września 2005 roku powołano Zespół Szkół Zawodowych Specjalnych nr 6[108].

Po 1989 roku na terenie Brynowa powstały również dwie prywatne uczelnie wyższe. Wyższa Szkoła Zarządzania Marketingowego i Języków Obcych została powołana w 1994 roku i w ciągu 5 lat działalność wykształciła ponad 20 tys. osób[109]. W 2017 roku szkoła ta została postawiona w stan likwidacji[110]. Swoją siedzibę miała przy ulicy J. Gallusa 12[111]. Drugą uczelnią jest Akademia Śląska, założona jako Wyższa Szkoła Techniczna w Katowicach przez Arkadiusza Hołdę. Początki sięgają 15 grudnia 2003 roku, kiedy to wpisano uczelnię do rejestru niepaństwowych uczelni zawodowych pod numerem 143. Ma ona charakter uczelni techniczno-artystyczno-medycznej. Siedziba placówki mieści się przy ulicy Rolnej 43, a jej rektorem w roku akademickim 2020/21 był prof. Andrzej Grzybowski[112].

 
Siedziba Akademii Śląskiej przy ulicy Rolnej

Na terenie Brynowa są obecnie zlokalizowane placówki oświatowe różnego szczebla, zarówno o charakterze publicznym, jak i niepubliczne[113]. Nie licząc żłobków, znajdują się tu następujące placówki oświatowe (stan na lipiec 2021 roku):

  • Przedszkola:
    1. Miejskie Przedszkole Nr 1 im. Hansa Christiana Andersena (ul. Brynowska 82)[105];
    2. Miejskie Przedszkole nr 12 (ul. Ligocka 3)[114];
    3. Miejskie Przedszkole Nr 51 (ul. Rolna 41)[102];
    4. Miejskie Przedszkole nr 92 im. Wandy Chotomskiej (ul. Kormoranów 22)[115];
    5. Prywatne Przedszkole Nr 1 w Katowicach (ul. Ligocka 5a)[107];
    6. Anglojęzyczne Przedszkole Montessori Oxford Pre School (ul. Przepiórek 9)[116];
    7. Katolickie przedszkole "Tęcza" Sióstr de Notre Dame (ul. Warzywna 26a)[106];
  • Szkoły podstawowe:
    1. Szkoła Podstawowa nr 5 im. Dziewięciu Górników z Wujka w Zespole Szkolno- Przedszkolnym nr 7 (ul. J. Gallusa 5)[117];
    2. Szkoła Podstawowa nr 11 z Oddziałami Integracyjnymi im. Tadeusza Kościuszki (ul. Nasypowa 16)[118];
    3. Szkoła Podstawowa nr 65 im. Gustawa Morcinka (ul. Kukułek 2a)[119];
    4. Niepubliczna Katolicka Szkoła Podstawowa im. Św. Rodziny (ul. Z. Kossak-Szczuckiej 24)[120];
  • Szkoły ponadpodstawowe:
    1. Zespół Szkół Technicznych i Ogólnokształcących Nr 2: Technikum Nr 4 im. Powstańców Śląskich, XVI Liceum Ogólnokształcące im. Dziewięciu Górników z Wujka i Szkoła Policealna nr 6 (ul. Mikołowska 131)[121];
    2. Zespół Szkół Zawodowych Specjalnych nr 6: Branżowa Szkoła I stopnia nr 16 im. Janusza Korczaka Specjalna i Szkoła Specjalna Przysposabiająca do Pracy (ul. Rolna 22)[122];
  • Szkoły wyższe:
    1. Akademia Śląska (ul. Rolna 43)[123].

Kultura edytuj

 
Dawny Dom Kultury Kopalni „Wujek” przy ulicy W. Pola

Kultura na terenie Brynowa zaczęła się intensywnie rozwijać po zakończeniu I wojny światowej. W 1919 roku powołano chór im. Tadeusza Kościuszki, który funkcjonował do 1953 roku[124]. W 1927 roku na terenie Brynowa, przy obecnej ulicy Brynowskiej 27 powstała stacja radiofoniczna Rozgłośni Śląskiej Polskiego Radia, wówczas najsilniejsza w Polsce. Budynek ten zaprojektował Tadeusz Łobos[125]. W okresie międzywojennym działała w Brynowie filia biblioteki Towarzystwa Czytelni Ludowych, która w 1935 roku gromadziła 3 848 tomów, a korzystały z niej wówczas 622 osoby[126].

Z inicjatywy kopalni „Wujek” w 1946 roku przy ulicy W. Pola powstała pierwsza świetlica zakładowa, w której działał teatr ludowy, balet dziecięcy i zespół mandolinistów. W latach 50. XX wieku przy ulicy J. Gallusa powstał Zakładowy Dom Kultury, a dawną świetlicę przekształcono w kino „Młodość”. Dom kultury przy ul. J. Gallusa został potem wyburzony, a nowy wybudowano przy ul. W. Pola w 1977 roku. W domu tym znajdowała się sala widowiskowa, a także działały kluby o różnorodnej tematyce, grupy muzyczne oraz biblioteka zakładowa[127].

Na terenie Brynowa według stanu z 2023 roku nie działa żaden dom kultury. Działa natomiast Filia nr 8 Miejskiej Biblioteki Publicznej w Katowicach, położona przy ulicy Brynowskiej 53a[128]. Przy kopalni „Wujek” od 16 grudnia 2011 roku funkcjonuje Śląskie Centrum Wolności i Solidarności. Swoją siedzibę ma w budynku dawnego kopalnianego magazynu odzieżowego. W nim działa Izba Pamięci Kopalni „Wujek”, w ramach której funkcjonuje wystawa stała poświęcona pacyfikacji kopalni z 16 grudnia 1981 roku[129]. Przy Szkole Podstawowej nr 11 funkcjonuje również Harcerskie Muzeum Etnograficzne, powstałe w latach 60. XX w. Jest ono prowadzone przez IV Szczep im. Obrońców Katowic[130].

Religia edytuj

 
Kościół parafialny Parafii Najświętszych Imion Jezusa i Maryi

Pierwotnie rzymskokatoliccy mieszkańcy Brynowa przynależeli do najstarszej parafii na terenie Katowic – św. Szczepana w Bogucicach[131]. W 1860 roku w rejonie dzisiejszego placu Wolności powstał tymczasowy kościół katolicki na terenie bogucickiej parafii, do którego uczęszczali również wierni z Brynowa i Katowickiej Hałdy[132]. Z katowickiej parafii Mariackiej wydzielono nową parafią śś. Apostołów Piotra i Pawła[133]. Z niej, a także z panewnickiej parafii św. Ludwika Króla i Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny powołano łącznie cztery wspólnoty rzymskokatolickie. Jako pierwszą powołano parafię Najświętszych Imion Jezusa i Maryi – kurację ustanowiono 15 grudnia 1951 roku. Jako druga powołano parafię św. Michała Archanioła – 21 grudnia 1981 roku. Posiada ona dwie świątynie: drewniany kościół św. Michała Archanioła w parku Kościuszki, powstały prawdopodobnie w 1510 roku w Syryni oraz kościół Matki Bożej Niepokalanej Jutrzenki Wolności na terenie osiedla A. Zgrzebnioka, konsekrowany 25 września 2001 roku. Przy ulicy Z. Kossak-Szczuckiej, 17 października 1982 roku powołano parafię Św. Rodziny i św. Maksymiliana Kolbego[133].

Powstanie czwartej brynowskiej parafii wiąże się z tragicznymi wydarzeniami na terenie kopalni „Wujek”, do których doszło w trakcie stanu wojennego 16 grudnia 1981 roku. Po tych wydarzeniach wzniesiono drewniany krzyż, który stał się zaczątkiem nowej parafii. Biskup katowicki, ks. Herbert Bednorz wystąpił z inicjatywą powstania kościoła-pomnika tragicznie zmarłych górników. Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego został poświęcony w 1991 roku[134]. Parafię zaś ustanowiono 1 maja 1983 roku[133].

 
Kościół parafialny parafii Świętej Rodziny i św. Maksymiliana Kolbego

Na obszarze Brynowa w 2012 roku istniały dwa domy zakonne. Pierwszy w dniu 10 stycznia 1977 roku przy parafii Najświętszych Imion Jezusa i Maryi, na terenie którym, przy ulicy Warzywnej 26a osiedliło się wówczas pięć sióstr ze zgromadzenia Sióstr Szkolnych de Notre Dame. Działy one już od lat 50. XX wieku na terenie dzielnicy. W 1987 roku obok klasztoru otwarto pierwsze niepubliczne przedszkole w Katowicach w czasach Polski Ludowej, prowadzone przez siostry (obecnie pod nazwą „Tęcza”). Drugi dom zakonny powstał przy ulicy Parkowej – był to klasztor sióstr Karmelitanek Dzieciątka Jezus[135].

Obecnie na terenie Brynowa działają następujące wspólnoty rzymskokatolickie:

Sport i rekreacja edytuj

 
Stadion Rozwoju Katowice położony przy ulicy Zgody (2014)

Sport na terenie Brynowa zaczął się rozwijać po zakończeniu I wojny światowej, wraz z rozwojem polskiego ruchu niepodległościowego. W 1919 roku zostało założone Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” Katowice-Brynów. Z Towarzystwa oraz wśród pracowników kopalni „Wujek” wywodzili się założyciele powołanego 27 listopada 1925 roku Klubu Sportowego „Rozwój”. Pierwszą rozwijaną sekcją była piłka nożna. W 1926 roku piłkarze Rozwoju uczestniczyli w rozgrywkach o Puchar Zakładów Hohenlohe. W dniu 26 stycznia 1927 roku Rozwój zgłosił swój akces do Okręgowego Związku Bokserskiego[140]. W dwudziestoleciu międzywojennym na terenie Brynowa działały następujące zespoły piłkarskie: Badura Brynów (lata 1918–1939), Kołłontay Brynów (1938 rok), Oddział Młodzieży Powstańczej Brynów (1934 rok), Rozwój Katowice (lata 1924–1939) i Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” Brynów[141], a z bokserskich Rozwój Brynów, działający w latach 1929–1936[142].

Pierwszy obiekt sportowy Rozwoju znajdował się na terenie dzisiejszego kąpieliska Bugla w Załężu. Od lat 30. XX wieku do 1969 roku Rozwój miał swój obiekt przy ulicy Mikołowskiej. W 1974 roku oddano do użytku boisko przy dzisiejszej ulicy Zgody. W wyniku restrukturyzacji Spółki Restrukturyzacji Kopalń Rozwój opuścił stadion przy ulicy Zgody i przeniósł się na ulicę A. Asnyka 27[140][143]. Klub Sportowy Rozwój Kopalni Wujek w Katowicach w sezonie 2020/2021 roku rozgrywał swoje mecze w IV lidze piłkarskiej, zaś do sukcesów klubu należy awans i gra w I lidze w sezonie 2015/16 i udział w 1/8 Pucharu Polski w sezonie 2018/19[144].

Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” Brynów, założone w 1919 roku, prowadziło działalność sportową w sekcji gimnastycznej i lekkoatletycznej. W całej swojej działalności zdobył dwa medale mistrzostw świata w 1938 roku i sześć medali mistrzostw Polski w latach 1936–1938. Do jednych z najbardziej zasłużonych sportowców brynowskiego „Sokoła” należała Marta Majowska, a spośród działaczy m.in. Jan Kluzik. Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Brynowie zostało wykreślone 7 lutego 1950 roku[145]. W dniu 8 kwietnia 1934 roku została założona organizacja młodzieżowa Oddział Młodzieży Powstańczej Brynów, która w 1934 roku skupiała 44 członków. Prowadziła ona sekcję lekkoatletyczną i tenisa stołowego[146].

 
Piesza alejka pomiędzy Brynowem a Doliną Trzech Stawów

Brynów jest dzielnicą Katowic ze sporym udziałem terenów zielonych. Głównym obszarem zieleni jest park imienia Tadeusza Kościuszki, a ponadto sąsiaduje z Katowickim Parkiem Leśnym. Przez Brynów przebiegają szlaki turystyczne i rowerowe, także znajdują się tu obiekty sportowo-rekreacyjne. Wiosną 2020 roku został oddany do użytku Basen Brynów[147], znajdujący się przy ulicy T. Kościuszki 104. Obiekt posiada basen sportowy o wymiarach 25x16 m i głębokości 120–180 cm. Na basenie jest sześć torów pływackich, a na widowni znajduje się 115 miejsc[148]. Ponadto w kompleksie znajduje się: basen rekreacyjny, sala gimnastyczna, studio EMS, sauny fińskie i turecka, beczka schładzająca, prysznic wrażeń oraz wytwornica lodu[149]. Przy ulicy Nasypowej 65 położony jest ORW Rolna, na który składa się m.in.: otwarty basen rekreacyjny, siłownia, bar, wypożyczalnia sprzętu sportowego, szatnie i sanitariaty. Obiekt ten jest zarządzany przez katowicki MOSiR[150]. Bazę obiektów sportowo-rekreacyjnych uzupełniają siłownie i szkoły jogi[147].

W Brynowie znajdował się w przeszłości tor wyścigów konnych. Powstał on na terenie dawnego brynowskiego folwarku przy ulicy T. Kościuszki. Otwarto go dnia 7 sierpnia 1932 roku z inicjatywy Wielkopolskiego Towarzystwa Wyścigów Konnych. Od 1934 roku był współorganizatorem wydarzeń Śląskiego Klubu Jazdy Konnej. Po raz ostatni w publikacjach był on wzmiankowany w 1945 roku[145].

Przez Brynów przebiegają następujące szlaki:

Przypisy edytuj

  1. Zasięg historycznej gminy Brynów.
  2. a b c d e Szaraniec 1996 ↓, s. 73.
  3. GOV :: Brynów, Brynow, gov.genealogy.net [dostęp 2023-04-04].
  4. Główny Urząd Statystyczny: Rejestr TERYT. Wyszukiwanie. eteryt.stat.gov.pl. [dostęp 2023-04-04]. (pol.).
  5. a b c d e f g h i OpenStreetMap: Mapa Podstawowa. www.openstreetmap.org. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  6. Rada Miejska Katowic, Uchwała NR XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 r. w sprawie nazw i granic obszarów działania jednostek pomocniczych samorządu na terenie miasta Katowic, Katowice, 29 września 1997 [zarchiwizowane z adresu 2016-04-09] (pol.).
  7. Szaraniec 1996 ↓, s. 2.
  8. a b c Geoportal krajowy. geoportal.gov.pl. [dostęp 2021-01-31]. (pol.).
  9. Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 8.
  10. Szaraniec 1996 ↓, s. 11.
  11. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 44.
  12. Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 10.
  13. Opracowanie... 2014 ↓, s. 33.
  14. Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 7.
  15. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 52-54.
  16. Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 15.
  17. Bulsa 2018 ↓, s. 124.
  18. Opracowanie... 2014 ↓, s. 166.
  19. Opracowanie... 2014 ↓, s. 164.
  20. Studium... 2012 ↓, s. 34.
  21. a b Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 188-189.
  22. a b c d e Brynów - historia. brynow.pl. [dostęp 2021-06-30]. (pol.).
  23. a b c d e Hanna Kostrzewska: Katowice to dzielnice – Brynów. natemat.pl, 2015-07-02. [dostęp 2021-06-30]. (pol.).
  24. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 182.
  25. Szaraniec 1996 ↓, s. 74.
  26. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 175.
  27. a b c d Bulsa 2018 ↓, s. 148.
  28. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 136.
  29. a b Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 178.
  30. a b Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 179.
  31. a b c d e f g h Szaraniec 1996 ↓, s. 75.
  32. a b Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 38.
  33. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 39.
  34. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 158.
  35. Szaraniec 1996 ↓, s. 76-77.
  36. a b c d Szaraniec 1996 ↓, s. 78.
  37. Ustawa z dnia 15 lipca 1924 roku w przedmiocie rozszerzenia granic powiatu miejskiego Katowic, Śląski Dziennik Ustaw z dn. 23 lipca 1924, nr 18, poz. 76
  38. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 301.
  39. Rocznik... 1939 ↓, s. 2.
  40. a b Szaraniec 1996 ↓, s. 79.
  41. Śląskie Centrum Wolności i Solidarności: Strajk i pacyfikacja kopalni „Wujek”. scwis.pl. [dostęp 2021-06-30]. (pol.).
  42. Katowice: budowa centrum przesiadkowego Brynów ruszyła w piątek 16 lutego. dziennikzachodni.pl, 2018-02-18. [dostęp 2021-06-30]. (pol.).
  43. a b Justyna Przybytek-Pawlik: Dwa nowe centra przesiadkowe za ponad 180 mln zł w Katowicach. Na obu hula wiatr. Olbrzymie parkingi w Zawodziu i Brynowie są puste. dziennikzachodni.pl, 2020-12-14. [dostęp 2021-06-30]. (pol.).
  44. a b Polska Agencja Prasowa: Górnictwo: katowickie kopalnie Wujek i Murcki-Staszic od Nowego Roku działają pod wspólnym szyldem jako kopalnia Staszic-Wujek. nettg.pl, 2021-01-01. [dostęp 2021-07-01]. (pol.).
  45. Rocznik... 1939 ↓, s. 8.
  46. Studium... 2012 ↓, Załącznik 1.9 1/36.
  47. a b Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 151.
  48. a b Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 152.
  49. Katowickie budynki. katowickiebudynki.eu. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  50. Wille Parkowa, Katowice. koniorstudio.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  51. Przemysław Jedlecki, Więcej mieszkań w Brynowie i nowy park. Dwa plany dla Katowic przyjęte, katowice.wyborcza.pl, 18 lutego 2021 [dostęp 2023-02-22].
  52. Nowe Ptasie Katowice - inwestycja Domkat, www.urbanity.pl [dostęp 2023-02-22] (pol.).
  53. Osiedle Zdrowe Stylove Katowice - inwestycja Geo Grupa Deweloperska, www.urbanity.pl [dostęp 2023-02-20] (pol.).
  54. Ceglana Park Katowice - inwestycja Develia, www.urbanity.pl [dostęp 2023-02-20] (pol.).
  55. a b Śląski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Katowicach: Rejestr zabytków w Katowicach. [dostęp 2011-05-18]. (pol.).
  56. Abramski 2000 ↓, s. 172.
  57. Abramski 2000 ↓, s. 174.
  58. a b c d e Rada Miasta Katowice, Uchwała nr XXI/438/08 Rady Miasta Katowice z dnia 28 stycznia 2008 roku w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obszaru położonego w rejonie ulic: Kościuszki, Zgrzebnioka, Huberta w Katowicach., bip.katowice.eu, Katowice, 28 stycznia 2008 (pol.).
  59. Rada Miasta Katowice, Uchwała nr XLV/940/09 Rady Miasta Katowice z dnia 31 sierpnia 2009 r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego w obszarze fragmentu terenu górniczego Katowickiego Holdingu Węglowego S.A. KWK „Wujek” obejmującego obszar położony w rejonie ulic Brynowskiej i Kościuszki w Katowicach, bip.katowice.eu, Katowice, 31 sierpnia 2009 (pol.).
  60. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 40.
  61. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 137.
  62. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 136.
  63. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 138.
  64. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 149.
  65. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 139.
  66. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 140.
  67. a b Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 143.
  68. a b Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 144.
  69. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 147.
  70. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 357.
  71. Jarosław Latacz: Działka do zwrotu?. katowice.naszemiasto.pl, 2000-10-17. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  72. Zarządzenie Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 3 maja 1950 roku w sprawie ustanowienia przymusowego zarządu państwowego nad przedsiębiorstwami, „Monitor Polski. Nr A-55, poz. 632-636” (pol.).
  73. Pierwszy Kaufland buduje się w Katowicach. Otwarcie wkrótce. katowice24.info, 2020-09-27. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  74. Adam Bartoszek, Krzysztof Czekaj, Dobroniega Trawkowska, Diagnoza problemów społecznych i monitoring polityki społecznej dla aktywizacji zasobów ludzkich w Katowicach, Katowice: Uniwersytet Śląski w Katowicach, 2012, s. 44, ISBN 978-83-61061-97-7.
  75. Studium... 2012 ↓, s. 63.
  76. Zakład Zieleni Miejskiej w Katowicach: Kontakt. www.zzm.katowice.pl. [dostęp 2021-07-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-07-09)]. (pol.).
  77. PKP CARGO: KONTAKT. Zakłady PKP CARGO S.A.. www.pkpcargo.com. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  78. Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Katowicach: Kontakt. www.katowice.lasy.gov.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  79. Wojewódzki Inspektorat Weterynarii w Katowicach: Dane teleadresowe. katowice.wiw.gov.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  80. Bulsa 2018 ↓, s. 153.
  81. Bulsa 2018 ↓, s. 91.
  82. Bulsa 2018 ↓, s. 93.
  83. Bulsa 2018 ↓, s. 120.
  84. Bulsa 2018 ↓, s. 121.
  85. Bulsa 2018 ↓, s. 147.
  86. a b Studium... 2012 ↓, s. 75.
  87. Studium... 2012 ↓, s. 76.
  88. a b c Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny, Atlas linii kolejowych Polski 2010, arkusz R16-R19, Rybnik: Wydawnictwo Eurosprinter, 2010, ISBN 978-83-926946-8-7.
  89. PKP Polskie Linie Kolejowe S.A., Odjazdy. Katowice Brynów. Rozkład jazdy ważny w dniach 13.06.2021 – 28.08.2021 (pol.).
  90. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 145.
  91. Ogólnopolska Baza Kolejowa: Linia Jęzor Centralny JCA – Brzęczkowice – Szadok – Klara (KP 401). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  92. Ogólnopolska Baza Kolejowa: Wujek. www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  93. Zarząd Transportu Metropolitalnego: O TRZECH CENTRACH PRZESIADKOWYCH W KATOWICACH. www.metropoliaztm.pl, 2020-12-07. [dostęp 2021-02-01]. (pol.).
  94. Zarząd Transportu Metropolitalnego: Rozkład jazdy ZTM. rj.metropoliaztm.pl. [dostęp 2021-07-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-29)]. (pol.).
  95. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 710.
  96. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 708.
  97. a b Bulsa i Szmatloch 2019 ↓, s. 29.
  98. a b Szkoła Podstawowa nr 11 z Oddziałami Integracyjnymi im. Tadeusza Kościuszki w Katowicach: Historia szkoły. sp11katowice.pl/historia-szkoly. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  99. a b c Szkoła Podstawowa nr 5 im. Dziewięciu Górników z Wujka w Zespole Szkolno- Przedszkolnym nr 7 w Katowicach: Historia. www.sp5.katowice.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  100. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 555.
  101. Rocznik... 1939 ↓, s. 41.
  102. a b Miejskie Przedszkole Nr 51: Informacje o przedszkolu. www.przedszkole51.ehost.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  103. Szkoła Podstawowa nr 65 im. Gustawa Morcinka w Katowicach: Historia szkoły. sp65.katowice.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  104. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 154.
  105. a b Miejskie Przedszkole Nr 1 im. Hansa Christiana Andersena: O przedszkolu. mp1katowice.szkolnastrona.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  106. a b Przedszkole Niepubliczne "Tęcza": Nasza misja. www.przedszkole-tecza.katowice.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  107. a b Prywatne przedszkole Nr 1: O nas. www.przedszkole.katowice.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  108. Zespół Szkół Zawodowych Specjalnych nr 6 w Katowicach: Zespół Szkół Zawodowych Specjalnych nr 6. zszsp6.edupage.org. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  109. Ewelina Krajczyńska: Konferencja z okazji jubileuszu Wyższej Szkoły Zarządzania Marketingowego i Języków Obcych. naukawpolsce.pap.pl, 2009-05-14. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  110. Karolina Nowakowska: Studiować może każdy, więc uczelnie niepubliczne upadają i zamykają kierunki. Rekordowy 2017 rok. serwisy.gazetaprawna.pl, 2018-03-08. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  111. Wyższa Szkoła Zarządzania Marketingowego i Języków Obcych w Likwidacji. www.gallus.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  112. Wyższa Szkoła Techniczna w Katowicach WST. www.pomaturze.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  113. Brynów - oświata. brynow.pl. [dostęp 2021-07-01]. (pol.).
  114. MP12 Katowice: Kontakt. www.mp12katowice.masternet.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  115. Miejskie Przedszkole nr 92 im. Wandy Chotomskiej w Katowicach: Kontakt. mp92katowice.edupage.org. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  116. Anglojęzyczne Przedszkole Montessori Oxford Pre School: Kontakt. przedszkoleoxford.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  117. Szkoła Podstawowa nr 5 im. Dziewięciu Górników z Wujka w Zespole Szkolno- Przedszkolnym nr 7 w Katowicach: Kontakt. www.sp5.katowice.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  118. Szkoła Podstawowa nr 11 z Oddziałami Integracyjnymi im. Tadeusza Kościuszki w Katowicach: Kontakt. sp11katowice.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  119. Szkoła Podstawowa nr 65 w Katowicach im. Gustawa Morcinka: Kontakt. sp65.katowice.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  120. NIEPUBLICZNA KATOLICKA SZKOŁA PODSTAWOWA im. ŚWIĘTEJ RODZINY: Kontakt. szkolakatowice.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  121. Zespół Szkół Technicznych i Ogólnokształcących Nr 2: Kontakt. www.zstio2.katowice.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  122. Zespół Szkół Zawodowych Specjalnych nr 6 w Katowicach: Kontakt. zszsp6.edupage.org. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  123. Wyższa Szkoła Techniczna w Katowicach: Kontakt. www.wst.com.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  124. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012b ↓, s. 187.
  125. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012b ↓, s. 261.
  126. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012b ↓, s. 161.
  127. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 153.
  128. Miejska Biblioteka Publiczna w Katowicach: Filia nr 8. mbp.katowice.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  129. Śląskie Centrum Wolności i Solidarności: O ŚCWiS. scwis.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  130. Harcerskie Muzeum Etnograficzne. hme.zhp.pl. [dostęp 2021-07-04]. (pol.).
  131. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 144.
  132. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 598-599.
  133. a b c Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 600.
  134. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 594.
  135. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 620.
  136. Archidiecezja Katowicka - Podwyższenia Krzyża Świętego - Katowice Brynów, archidiecezjakatowicka.pl [dostęp 2023-04-04] (pol.).
  137. Archidiecezja Katowicka - Najświętszych Imion Jezusa i Maryi - Katowice Brynów, archidiecezjakatowicka.pl [dostęp 2023-04-04] (pol.).
  138. Archidiecezja Katowicka - Świętej Rodziny i świętego Maksymiliana Kolbego - Katowice, archidiecezjakatowicka.pl [dostęp 2023-04-04] (pol.).
  139. Archidiecezja Katowicka - Świętego Michała Archanioła - Katowice, archidiecezjakatowicka.pl [dostęp 2023-04-04] (pol.).
  140. a b KS ROZWÓJ KOPALNI WUJEK: Historia Klubu Sportowego Rozwój Katowice. rozwoj.info.pl, 2020-09-08. [dostęp 2021-07-01]. (pol.).
  141. Antoni Steuer: Leksykon struktur katowickiego sportu i turystyki. Kluby i sekcje piłki nożnej w Katowicach do roku 1939. www.mhk.katowice.pl. [dostęp 2021-07-01]. (pol.).
  142. Antoni Steuer: Leksykon struktur katowickiego sportu i turystyki. Kluby i sekcje bokserskie działające w Katowicach do 1939 roku. www.mhk.katowice.pl. [dostęp 2021-07-01]. (pol.).
  143. KS Rozwój Katowice, Kontakt, rozwoj.info.pl [dostęp 2023-04-04] (pol.).
  144. Klub Sportowy Rozwój Kopalni Wujek w Katowicach. www.90minut.pl. [dostęp 2021-07-01]. (pol.).
  145. a b Antoni Steuer: Leksykon struktur katowickiego sportu i turystyki. T. www.mhk.katowice.pl, 2020-12-17. [dostęp 2021-07-01]. (pol.).
  146. Antoni Steuer: Leksykon struktur katowickiego sportu i turystyki. O. www.mhk.katowice.pl. [dostęp 2021-07-01]. (pol.).
  147. a b Brynów – sport, wypoczynek, rekreacja. brynow.pl. [dostęp 2021-06-30]. (pol.).
  148. Wodociągi Katowice: Basen sportowy. brynow.wodociagi.katowice.pl. [dostęp 2021-06-30]. (pol.).
  149. Wodociągi Katowice: Atrakcje. brynow.wodociagi.katowice.pl. [dostęp 2021-06-30]. (pol.).
  150. MOSiR Katowice: ORW Rolna. www.mosir.katowice.pl. [dostęp 2021-06-30]. (pol.).
  151. a b c Urząd Miasta Katowice: Szlaki turystyczne. www.katowice.eu. [dostęp 2021-06-30]. (pol.).
  152. Urząd Miasta Katowice: Katowice na rowery. Trasy. www.katowice.eu. [dostęp 2021-06-30]. (pol.).

Bibliografia edytuj