Giszowiec

dzielnica Katowic

Giszowiec (1979–1990 Osiedle im. Stanisława Staszica, niem. Gieschewald) – zabytkowe osiedle patronackie oraz jednostka pomocnicza Katowic, położona nad Boliną w południowo-wschodniej części miasta, odległa od centrum o około 6 km.

Giszowiec
Jednostka pomocnicza Katowic
Ilustracja
Izba Śląska, kościół pw. św. Barbary, KWK Wieczorek – Szyb Roździeński, Karczma Śląska, wieża ciśnień, Miejskie Przedszkole nr 64, willa dyrektora kopalni Giesche
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Katowice
Zespół dzielnic wschodni
Data założenia 1907[1]
W granicach Katowic 1960
Powierzchnia 12,03[2] km²
Wysokość 260-310[3] m n.p.m.
Populacja (2007)
• liczba ludności

18 475[2]
• gęstość 1 536[2] os./km²
Strefa numeracyjna 0-32
Tablice rejestracyjne SK
Położenie na mapie Katowic
Położenie na mapie
50°13′25″N 19°04′10″E/50,223611 19,069444
Portal Portal Polska
Osiedle Giszowiec
Obiekt zabytkowy nr rej. :
– 1229/87 z 18 sierpnia 1978 roku
– 1348/87 z 23 czerwca 1987 roku
– A/513/2019 z 4 marca 2019 roku
Ilustracja
Budynek dawnej gospody przy Placu Pod Lipami
Państwo  Polska
Miasto Katowice
Dzielnica Giszowiec
Data budowy 1907–1910
Architekt Emil i Georg Zillmannowie

Giszowiec składa się z budynków wielorodzinnych z wielkiej płyty oraz zabytkowych domów, przeważnie jedno- i dwurodzinnych, stanowiących niegdyś zwarte osiedle górnicze, które do dziś jest unikatowe w skali europejskiej i znajduje się na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Zostało ono wybudowane dla górników pracujących w kopalni Giesche (późniejszej kopalni Wieczorek) przez koncern Georg von Giesches Erben na zlecenie dyrektora spółki Antona Uthemanna w latach 1907–1910. Projektantami osiedla byli Zillmannowie: Georg i Emil. Osiedle górnicze w dużej części uległo wyburzeniu w latach 70. XX wieku na skutek rozwoju budownictwa mieszkaniowego wielokondygnacyjnego z wielkiej płyty dla pracowników powstałej w 1959 roku kopalni Staszic.

Giszowiec ma głównie mieszkaniowy oraz przemysłowy charakter. Otaczają go dwa szlaki komunikacyjne: droga krajowa nr 86 oraz autostrada A4, a także rozpoczyna swój bieg droga krajowa nr 81. Dzielnica ma powierzchnię 12,03 km² (7,30% powierzchni miasta) i liczyła w 2007 roku 18 475 mieszkańców (5,9% ludności Katowic).

GeografiaEdytuj

PołożenieEdytuj

Giszowiec pod względem administracyjnym położony jest w województwie śląskim i stanowi jedną z jednostek pomocniczych miasta Katowice (nr 17), zlokalizowaną we wschodniej części miasta, w odległości około 6 km na południowy wschód od centrum. Graniczy od północy z jednostkami: Osiedle Paderewskiego-Muchowiec i Janów-Nikiszowiec, od wschodu z miastem Mysłowice, od południa z dzielnicą Murcki, a od zachodu z Piotrowicami-Ochojcem. Granice dzielnicy biegną następująco[4][5]:

  • od północy – południową krawędzią ul. 73 Pułku Piechoty do skrzyżowania z ul. Pszczyńską, dalej wzdłuż autostrady A4 i północną krawędzią ul. Mysłowickiej do granicy miasta;
  • od wschodu – granica dzielnicy stanowi równocześnie granicę miasta z Mysłowicami;
  • od południa i zachodu – wzdłuż granicy miasta do zjazdu z ul. Bielskiej i dalej wzdłuż drogi leśnej do ul. 73 Pułku Piechoty.

Giszowiec położony jest w dolinie Boliny. Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego jednostka ta znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącej południową częścią Wyżyny Śląskiej, w podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska. Pod względem historycznym dzielnica ta znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska[6][7].

Geologia, rzeźba terenu i glebyEdytuj

 
Widok z budynku położonego przy ul. Mysłowickiej w kierunku zachodnim na kopalnię Staszic; na pierwszym planie zwałowisko pogórnicze

Giszowiec pod względem jednostek fizycznogeograficznych położony jest na Wyżynie Śląskiej, w południowej części Wyżyny Katowickiej, w podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska, natomiast pod względem jednostek morfologicznych dzielnica położona jest w Płaskowyżu Murcek. Północne stoki, opadające do Obniżenia Rawy, są rozczłonkowane przez dwie długie doliny, w tym przez przepływającą przez Giszowiec Bolinę. Występują tu duże fragmenty trzeciorzędowych spłaszczeń denudacyjnych obecnych na wysokościach powyżej 300 m n.p.m. Najwyższy punkt Giszowca, położony w południowo-zachodniej części dzielnicy, dochodzi do wysokości 300–310 m n.p.m., natomiast najniżej położony punkt znajduje się w dolinie Boliny (około 260 m n.p.m.)[6][7][3].

Rzeźba Giszowca na skutek gospodarczej działalności człowieka uległa silnym przekształceniom, głównie ze względu na eksploatację surowców, rozwój przemysłu i budowę infrastruktury komunikacyjnej. Na Giszowcu znajdują się m.in. zwałowiska górnicze, zlokalizowane głównie przy KWK Murcki-Staszic, a także następują tutaj procesy osiadania, w wyniku których w nieckach wytworzyły się m.in. sztuczne stawy. Obszar Giszowca jest narażony na odkształcenia terenu I kategorii w północnej, wschodniej i południowej części dzielnicy. Na odkształcenia II kategorii są odporne bloki na osiedlu Adama. Ponadto obszar Giszowca jest narażony na wstrząsy górotworu[8][7][3].

Największym obszarem zdegradowanym i zdewastowanym jest hałda pogórnicza przy KWK Staszic o powierzchni 12 ha. Jej wysokość dochodzi do 20 metrów od strony wschodniej i 7 m od strony zachodniej. Ostateczny jej kształt uformowano w połowie lat 90. XX wieku. Hałdę tę porastają zbiorowiska ruderalne (skarpy są zadrzewione, a na szczycie występują niskie zarośla)[9].

Pod względem budowy geologicznej Giszowiec zlokalizowany jest w niecce górnośląskiej. Utwory wypełniającego nieckę pochodzą z okresu górnego karbonu i są wykształcone w postaci łupków, piaskowców i zlepieńców z pokładami węgla kamiennego, które powstały przed 300 milionami lat. Wychodnie tych skał, występujące na znacznej powierzchni Giszowca, to głównie warstwy orzeskie (w przeważającej części są to łupki, w tym iłołupki, na których pracowały cegielnie m.in. w Giszowcu). W dolinach rzek występują natomiast polodowcowe utwory plejstoceńskie w postaci madów, mułów, piasków i żwirów rzecznych. Na Giszowcu zaznaczają się też obszary występowania holoceńskich glin zwałowych[10][11].

Na przeważającej części Giszowca występują gleby płowe wytworzone z glin zwałowych oraz piasków naglinowych i naiłowych. Są one dosyć żyzne, a ich odczyn jest słabo kwaśny lub obojętny. W dolinach rzek wykształciły się mady. Na skutek działalności człowieka uległy one też w wielu miejscach przeobrażeniom, przez co wytworzyły się również gleby antropogeniczne. Gleby na terenie Giszowca pod względem klasy bonitacyjnej zaliczają się w głównej mierze do gleb słabych i bardzo słabych (V i VI klasa)[12][13].

Wody powierzchniowe i podziemneEdytuj

Tereny Giszowca znajdują się w zlewni Boliny, będącej częścią dorzecza Wisły. W pobliżu dzielnicy, na południowy zachód od jej centrum, znajduje się źródło tej rzeki. Bolina na terenie Giszowca biegnie w kierunku północno-wschodnim i uchodzi dalej do Czarnej Przemszy. Pod względem klasy czystości Bolina przy ujściu do Czarnej Przemszy w 2006 roku posiadała V klasę, co stanowi wody najgorszej klasy czystości, które są niezdatne do wykorzystania[14][15][16].

Pod wpływem działalności człowieka wykształciły się na terenie Giszowca antropogeniczne zbiorniki wodne, znajdujące się głównie w dolinie Boliny. Są to: Barbara, Janina, Górnik, Małgorzata i inne mniejsze rozlewiska. Do największych z nich należy zbiornik Barbara, którego powierzchnia wynosi 4,02 ha[14][16][17].

Giszowiec położony jest w obrębie śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego. Utwory wodonośne występują tu we wszystkich warstwach stratygraficznych, lecz ich znaczenie jest uzależnione od czynników geologicznych, hydrogeologicznych oraz wpływu człowieka. Pod Giszowcem nie występuje żaden z głównych zbiorników wód podziemnych, natomiast obszar dzielnicy zajmuje jednolita część wód podziemnych nr 134. Na bilans wodny wód podziemnych ma w znacznym stopniu wpływ ma działalność górnicza związana z odwodnieniem kopalń[18][19][20].

KlimatEdytuj

Klimat Giszowca nie wyróżnia się zbytnio od klimatu dla całych Katowic. Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy z przewagą prądów oceanicznych nad kontynentalnymi. Dominują wiatry zachodnie (około 60% udziału), a w mniejszym stopniu wschodnie i południowe. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961-2005 dla stacji w pobliskim Muchowcu wynosi 8,1 °C, lecz zaznacza się tu też zjawisko miejskiej wyspy ciepła, która lokalnie modyfikuje temperaturę powietrza. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (–2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966-2005 wynosiło 1474 godziny. Średnia roczna suma opadów dla wielolecia 1951-2005 wynosiła 713,8 mm[21][22].

Przyroda i ochrona środowiskaEdytuj

 
Plac Pod Lipami w zimowej scenerii; na zdjęciu po prawej stronie posadzony w 1907 roku, obumarły obecnie buk Anton
 
Fragment lasu położonego przy kościele pw. św. Stanisława Kostki

Teren Giszowca charakteryzuje się dużym udziałem terenów zielonych w ogólnej powierzchni dzielnicy. Obszar ten stanowił fragment dawnej Puszczy Śląskiej. W rejonie Giszowca, na Płaskowyżu Murcek, rosły w głównej mierze buczyny, a także grądy. Doliny rzek porastały natomiast łęgi[23]. Tereny Giszowca zaczęły ulegać przeobrażeniom wraz z budową osiedla, a także rozpoczęciem wydobycia węgla kamiennego na początku XX wieku. Wraz z rozwojem działalności człowieka nastąpiły też przekształcenia w środowisku, w tym rzeźby terenu (hałdy i zapadliska), sieci hydrologicznej (m.in. skanalizowanie rzek i powstanie sztucznych zbiorników), szaty roślinnej i zwierzęcej. Wyginęło część dużych zwierząt (z dużych spotyka się jedynie jelenie europejskie oraz dziki), a także pojawiły się nowe, związane z terenami otwartymi. Ponadto pojawiły się również obce gatunki roślin i zwierząt. W akwenach wodnych zwierzęta zasiedliły się one samoistnie, a także zostały celowo wprowadzone przez człowieka (były to głównie ryby)[24].

Obszar Giszowca obejmuje obecnie fragment lasów murckowskich, będących rozległym kompleksem leśnym. Część lasów na terenie Giszowca przy granicy z dzielnicą Piotrowice-Ochojec jest objętych ochroną jako zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Źródła Kłodnicy”. Teren ten porasta las łęgowy z dobrze zachowanym drzewostanem. Występuje tu też stanowisko ciemiężycy zielonej, która jest rośliną górską. W runie można spotkać żaby, ropuchy, a w drzewach gniazdują liczne gatunki ptaków, jak kos, sikora, kowalik, a także dzięcioł[25].

Tereny zurbanizowane Giszowca stanowią miejsce występowania ponad 30 pomników przyrody, występujących głównie w parkach (głównie w Parku Giszowieckim). Są to w dużej mierze buki i dęby. Jednym z zabytkowych drzew jest obecnie obumarły posadzony w 1907 roku buk Anton, który w zdobył 2011 roku drugie miejsce w plebiscycie zorganizowanym przez Klub Gaja na Drzewo Roku[26][27][28][29].

Na terenie Giszowca występują następujące place oraz obszary zieleni urządzonej[30][31][32]:

  • Park Giszowiecki – park położony w centralnej części dzielnicy, przy placu Pod Lipami, zajmuje powierzchnię 3,39 ha;
  • Barbara-Janina – fragment lasu łęgowego ze zbiornikami wodnymi położonymi w dolinie Boliny, na zachód od ul. Pszczyńskiej, przy których zorganizowano ośrodek wypoczynkowy. Znajdują się tu stanowiska roślin chronionych i rzadkich, a także chronionych płazów. Łączna powierzchnia wynosi 33,5 ha;
  • Las w kwartale ulic: Pszczyńskiej, Górniczego Stanu, Wojciecha i Barbórki – jest on zagospodarowany w sposób ekstensywny. Znajduje się tu starodrzew bukowy o dużych walorach przyrodniczych, częściowo chroniony. Powierzchnia obszaru wynosi 4,43 ha.

Ogrody działkowe na terenie Giszowca podlegają pod Śląski Okręgowy Zarząd Polskiego Związku Działkowców, Delegatura Katowice. Pierwsze ogrody w Giszowcu powstały w 1953 roku – pierwszym z nich to były Pracownicze Ogródki Działkowe Barbara, a w 1975 roku na nieużytkach przy szybie Roździeński zorganizowano ROD Staszic. Poniższa tabela przedstawia podstawowe dane znajdujących się obecnie ogródków działkowych na terenie Giszowca[33][34][35]:

Nazwa Lokalizacja Powierzchnia
(ha)
Liczba działek
(2007)
Barbara ul. Mysłowicka 120 5,23 110
Staszica ul. Kosmiczna 3,45 130

NazwaEdytuj

Nazwa dzielnicy Giszowiec pochodzi od nazwiska Georga von Gieschego i jest spolszczoną wersją niemieckiej nazwy Gieschewald (las Gieschego); spolszczone fonetycznie nazwisko Giesche na Gisz + formant -owiec. Nazwa ta została nadana osiedlu przez koncern górniczo-hutniczy Georg von Giesches Erben (pol. Spadkobiercy Gieschego). Niemiecka nazwa ma charakter pamiątkowy (od nazwiska dawnego właściciela terenu) i topograficzny, gdyż osiedle założono na skraju lasu i rozplanowano według koncepcji urbanistycznej miasta ogrodów[36][37].

Po raz pierwszy polską nazwę osiedla ustalił w 1920 roku Konstanty Prus w Spisie miejscowości polskiego Górnego Śląska, gdzie Gieschewald widnieje w formie Giszowice[38]. W Dzienniku Ustaw Śląskich z 1922 roku obszar dworski Giszowiec figuruje już pod nazwą, która jest używana po dzień dzisiejszy[39]. Natomiast autorzy Słownika etymologicznego nazw geograficznych Śląska błędnie podają, że niemiecka nazwa to Gieschwald, która miałaby niejako pochodzić od niemieckiego: giessen (lać), choć nie ulega wątpliwości, iż nazwa ta pochodzi jednak od nazwiska Giesche[40].

W okresie PRL-u uporczywie zwalczano poniemiecką nazwę Giszowiec, forsując Osiedle im. Stanisława Staszica[41]. Ówczesne władze widziały w całym osiedlu i jego nazwie relikty kapitalizmu, dlatego też z pomocą propagandy na łamach prasy m.in. „Dziennika Zachodniego” uderzali, zarówno w założyciela dynastii Giesche, jak i jego potomków, twierdząc, że prowadzili politykę ucisku narodowego, społecznego i gospodarczego. Ostatecznie 15 listopada 1979 roku, Miejska Rada Narodowa w Katowicach przemianowała nazwę Giszowiec na Osiedle Staszica[41]. Nazwa Osiedle im. Stanisława Staszica (pochodząca od nazwy KWK Staszic) była umieszczana na wszystkich planach miasta z tego okresu, czasem podawano tradycyjną nazwę Giszowiec w nawiasie, ale zawsze na drugim miejscu. Zmiana ta, jako sztuczna, nie przyjęła się w świadomości społecznej, gdyż mieszkańcy nadal posługiwali się tradycyjną nazwą, która utrzymała się w stosunku do starej i nowej części osiedla. Ostatecznie w roku 1990 z inicjatywy Jerzego Forajtera, Rada Miejska przywróciła nazwę Giszowiec[42][43].

HistoriaEdytuj

Przed powstaniem osiedlaEdytuj

Przed powstaniem osiedla teren Giszowca był porośnięty przez las (dawna Puszcza Śląska). Pierwsze osadnictwo związane było z działalności górniczą, ale odbywało się ono wówczas na niewielką skalę. Pierwszą kopalnią powstała na terenie Giszowca była uruchomiona w 1788 roku w okolicach późniejszej cegielni kopalnia Bergthal. Funkcjonowała ona do 1823 roku. Następne dwa zakłady rozpoczęły produkcję w latach 50. XIX wieku – były to kopalnie Eisenbahn oraz Jacob. Na krótko, bo do 1860 roku funkcjonowała też nadana w 1855 roku kopalnia Pepita. W latach 60. XIX w. ponadto uruchomiono kopalnię Susanna. Większość udziałów w tych trzech kopalniach należało do rodziny Thiele-Wincklerów. W 1863 roku powstała droga łącząca Katowice (Zawodzie) z Murckami i dalej do Pszczyny (dzisiejsza ul. Pszczyńska)[44].

Początki osiedla i okres do I wojny światowejEdytuj

 
Pocztówka z około 1915 roku przedstawiająca jedną z ulic Giszowca

Powstanie osiedla sięga początku XX wieku. Wówczas to koncern Georg von Giesches Erben (pol. Spadkobiercy Jerzego von Giesche) w 1905 roku postanowił rozpocząć eksploatację nowych pokładów węgla kamiennego w polu górniczym Reserve. Dnia 9 maja 1899 roku koncern wykupił od hrabiego Huberta von Tiele-Winklera za kwotę 30 milionów marek powyższe pole górnicze wraz z przyległymi terenami. Łącznie wykupiono blisko 2/3 obszaru lasu mysłowickiego[45]. W 1906 roku wydrążono szyb Carmen i zaczęto instalować nowe maszyny. Tego też roku, 14 kwietnia do Wydziału Powiatowego wysłano wniosek o wydanie zezwolenia na założenie osiedla. Po dwóch miesiącach wydano zezwolenie na budowę kolonii robotniczej i urzędniczej na około 600 mieszkań, a wraz z tym nakazano sfinansowanie w części budowę kościoła na terenie Janowa, postawienie szkoły, szpitala oraz założenie oświetlenia i zapewnienie ochrony przeciwpożarowej[46]. Dnia 13 maja 1907 roku powołano obszar dworski Giszowiec, który obejmował zasięgiem tereny należące do koncernu spadkobierców Gieschego. Zarządcą dóbr i naczelnikiem urzędu był nadleśniczy, zamieszkujący w budynku nadleśnictwa (obecnie przedszkole). Pierwszym budynkiem górniczej osady był urząd celny[47][48], w którym pobierano myto za przejazd przez teren prywatny obszaru dworskiego. W pierwszej połowie 1906 roku plan nowego osiedla był już gotowy, a pozwolenie na budowę uzyskano w czerwcu tegoż roku. Osiedle dla górników zatrudnionych w nowo powstałej kopalni Giesche (obecnie Wieczorek) wybudowano w latach 1907–1910, a pierwsi lokatorzy mogli się wprowadzać 1 października 1908 roku. Budowa osiedla była przedsięwzięciem pionierskim – odbiegało ono bowiem architekturą i rozwiązaniem urbanistycznym od typowych osiedli patronackich tego okresu. Zaprojektowanie i wybudowanie osiedla zlecił ówczesny dyrektor spółki Anton Uthemann architektom: Georgowi i Emilowi Zillmannom z Charlottenburga koło Berlina. Zaprojektowali oni dzielnicę mieszkaniową wzorując się na idei miasta ogrodu, której twórcą był angielski urbanista Ebenezer Howard[49][50][51].

W 1909 roku spółka spadkobierców Gieschego uzyskała koncesję na budowę kolei wąskotorowej do szybu Carmen. Dnia 6 stycznia 1914 roku zezwolono na prowadzenie ruchu osobowego na nowej linii. Kolejkę tą, kursującą do końca 1977 roku, nazwano Balkanem. Kursowała ona z Giszowca do szybu Albert (Wojciech) w Szopienicach, wzdłuż obecnej ul. Szopienickiej[52][53].

Przed I wojną światową na terenie osiedla prowadziły działalność liczne organizacje polityczne i kulturalne, które prowadziły ożywioną działalność i krzewiły polskość. Wśród nich czterech członków Polskiej Partii Socjalistycznej, którzy kolportowali „Gazetę Robotniczą”. Ukazywała się też w języku polskim gazeta „Górnoślązak”. Innym przejawem działalności patriotycznej było utworzenie w osiedlu chóru im. Fryderyka Chopina, którym dyrygował znany działacz kulturalny na Górnym Śląsku Wiktor Bara[50][54].

Giszowiec w czasie I wojny światowej nie był narażony na bezpośrednie ataki ze strony Imperium Rosyjskiego, lecz wojna ta miała spory wpływ na lokalną społeczność. Już 2 sierpnia 1914 roku powołano straż obywatelską, a w tamtym czasie część mieszkańców wcielano do wojska i wysyłano na front. Przedłużające się w późniejszym czasie działania wojenne przyczyniły się do braków w zaopatrzeniu – jednym z jej skutków był strajk w kopalni Giesche w dniach 8–11 listopada 1916 roku, w którym domagano się podwyżki zarobków i poprawy zaopatrzenia w żywność. Drugi strajk wybuchł w lipcu 1918 roku i w reakcji na te wydarzenie doprowadzono do militaryzacji kopalni. Poza tym w Giszowcu opieka medyczna była niedostateczna, co sprzyjało wybuchu epidemii – od jesieni 1918 roku hiszpanki, a rok później tyfusu. Chorych mieszkańców hospitalizowano w przepełnionym wówczas baraku dla zakaźnie chorych w Nikiszowcu. Epidemia trwała do stycznia 1920 roku[55].

Powstania śląskieEdytuj

 
Pomnik ku czci poległych w powstaniach śląskich i zamordowanych w obozach hitlerowskich w okresie II wojny światowej

Po klęsce Cesarstwa Niemieckiego w I wojnie światowej większość mieszkańców Giszowca oczekiwała na przyłączenie Górnego Śląska do Polski. Prowadzili oni różnego rodzaju działalność patriotyczną. Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska organizowała zakonspirowane zebrania na terenie osiedla. Gromadzono broń i przygotowywano granaty własnego wyrobu. Giszowiecki oddział Polskiej Organizacji Wojskowej liczył około 60 członków, a jego dowódcą był Jakub Wójcik. Po I powstaniu śląskim działały na terenie Giszowca organizacje patriotyczne i społeczne takie jak: Stowarzyszenie Śpiewu Lutnia, Stowarzyszenie Siła oraz kółko teatralne. W czasie trzech powstań śląskich w latach 1919–1921, mieszkańcy Giszowca walczyli o przyłączenie Górnego Śląska do odrodzonego państwa polskiego. Podczas I powstania, w dniu 20 sierpnia 1919 roku oddział powstańców powstrzymał atak Niemców na Mysłowice, dzięki czemu umożliwili wycofanie oddziałów powstańczych na teren państwa polskiego. Zam zaś Giszowiec tego samego dnia został zajęty przez niemieckie oddziały. W trakcie I powstania śląskiego zginęło sześciu mieszkańców Giszowca[56]. W trakcie II powstania śląskiego Giszowiec pozostawał w rękach powstańców od 20 sierpnia 1920 roku. Podczas III powstania oddziały POW z Giszowca były zgrupowane w 5. i 6. kompanii 3. Pułku Powstańców Śląskich pod dowództwem Jana Gałki i Franciszka Koźlika. Rozbijają oni Niemców z policji plebiscytowej i obsadzają telefony. Dnia 26 maja 1921 roku powstańcy z Giszowca wyruszają na front walk pod Górą św. Anny. Powstańcy powrócili do Giszowca 4 lipca 1921 roku. Dwunastu bojowników z Giszowca poległo w walkach powstańczych o przynależność ziemi górnośląskiej do Polski[57][50][58].

II RzeczpospolitaEdytuj

20 marca 1921 roku w przeprowadzonym na Górnym Śląsku plebiscycie – w Giszowcu wraz z Nikiszowcem uprawnionych do głosowania było 4288 osób, a głosowało 4 222. Za przyłączeniem do Polski opowiedziało się 3056 osób. Na mocy konwencji zawartej w Genewie Giszowiec znalazł się w granicach II Rzeczypospolitej w maju 1922 roku[59]. Rozpoczęła się wówczas polonizacja życia publicznego, w tym zmiana nazwy osiedla z Gieschewald na Giszowiec, zmiany nazw ulic nazwanych na cześć niemieckich urzędników i budowniczych odpowiedzialnych za budowę osiedla na nazwiska z polskiego panteonu lub spolszczenie istniejących nazw, a także domagano się też usunięcia z budynku urzędu pomnika Bismarcka. W tym czasie rozwijało się życie polskie i działało wiele organizacji społecznych m.in. Towarzystwo Gimnastyczne Sokół, Towarzystwo Śpiewu Chopin i Związek Harcerstwa Polskiego. Do 1924 roku Giszowiec był samodzielnym osiedlem – wówczas to w związku z likwidacją obszarów dworskich Giszowiec włączono do gminy Janów. Spowodowało to wiele komplikacji między spółką Giesche, która była właścicielem terenów Giszowca a władzami gminy Janów w takich dziedzinach, jak koszty utrzymania dróg, obiektów użyteczności publicznych czy ochrony przeciwpożarowej. Spór częściowo rozwiązano na mocy umowy z 12 lutego 1926 roku, w której ustalono, że do ostatecznego rozstrzygnięcia sporów koszty utrzymania urządzeń publicznych będą dzielone po połowie[57][60][61][62].

W związku ze zmianą granic, a wraz z tym podziałem zakładów koncernu Georg von Giesches Erben w 1922 roku powołano przedsiębiorstwo Giesche Spółka Akcyjna. Ze względu na pogorszenie sytuacji finansowej w 1926 roku zdecydowano na porozumienie z przedsiębiorcami ze Stanów Zjednoczonych, powołując holding Silesian-American Corporation. Zmienił się też zarząd spółki – dyrektorem został Amerykanin – George Sage Brooks. Amerykanie objęli też inne znaczące stanowiska, co doprowadziło do konieczności ich przeprowadzki wraz z całymi rodzinami do Polski. W tym celu w latach 1927–1928 przy obecnej ul. Górniczego Stanu wybudowano kolonię sześciu willi typu angielskiego, a w 1935 roku budynek świetlicy. Zorganizowano również edukację dla dzieci amerykańskich urzędników[63].

W latach 30. XX wieku w związku z wielkim kryzysem pogorszyła się sytuacja w górnictwie, co doprowadziło do wzrostu bezrobocia. Strajki w kopalni Giesche zorganizowano 2–8 lutego 1932, 3–4 marca 1933 i 25–27 listopada 1935 roku. Równocześnie rozwinęło się zjawisko nielegalnego wydobywania węgla w biedaszybach. Na terenach należących do spółki Giesche do końca września 1932 roku zlikwidowano 203 biedaszyby. Mimo poprawy sytuacji ekonomicznej, 15 marca 1937 roku w kopalni Giesche wybuchł strajk okupacyjny, który był ostatnim poważnym wystąpieniem górnośląskich robotników przed upadkiem II Rzeczypospolitej. Strajk został zakończony w czwartym dniu głodówki, 23 marca 1937 roku. Wywalczono wówczas podniesienie zarobków, obniżenie norm pracy w przodkach węglowych i zmniejszenie liczby turnusów. Obrazy z okresu strajków z tego okresu przedstawione zostały w filmie Kazimierza KutzaPerła w koronie. Organizatorem lokalnego ruchu rewolucyjnego i jednym z czołowych działaczy komunistycznych na Górnym Śląsku, został mieszkający wówczas na Giszowcu górnik kopalni Giesche Józef Wieczorek[64].

II wojna światowaEdytuj

 
Tablica upamiętniająca poległych w kwietniu 1944 roku w giszowieckich lasach żołnierzy Armii Krajowej

4 września 1939 roku, w wyniku inwazji wojsk III Rzeszy na Polskę, Giszowiec znalazł się pod okupacją niemiecką. Okupanci rozpoczęli prześladowania polskich patriotów, w tym byłych powstańców śląskich i działaczy polskich, z których część z nich zginęła w obozach koncentracyjnych. Likwidowano wszelkie ślady polskości – okupanci wywieźli książki z polskich bibliotek, zrywali i niszczyli polskie napisy, symbole (w tym odsłonięty w 1925 roku obelisk ku czci powstańców śląskich[65]) i godła narodowe. Zlikwidowano również polskie szkolnictwo – niemiecką szkołę uruchomiono 1 lutego 1940 roku. W czasie wojny w willi na Giszowcu mieszkał Fritz Brachtgauleiter i nadprezydent Górnego Śląska. Zmiany objęły też spółkę Giesche S.A. – we wrześniu 1939 roku znalazła się ona pod niemieckim zarządem komisarycznym. Zwolniono wszystkich polskich pracowników administracji. W Giszowcu i okolicy powstawały komórki organizacji konspiracyjnych z różnych środowisk politycznych. Zaczęły działalność grupy Związku Walki Zbrojnej, przekształconej w późniejszym czasie na Armię Krajową. Ponadto działalność prowadzili górnicy zrzeszeni w PPS oraz miejscowi komuniści. Organizacje te prowadziły działalność sabotażową i dywersyjną (w tym roznoszenie ulotek, uszkadzanie maszyn górniczych czy pomoc jeńcom wojennym pracującym w kopalni). Dnia 7 kwietnia 1944 roku katowickie gestapo podczas akcji odbicia z więzienia w Mysłowicach Inspektora Katowickiego Armii Krajowej por. Wacława Stacherskiego „Nowiny” w giszowieckich lasach wymordowało cały oddział partyzancki. Na pamiątkę po wymordowanych partyzantach w kościele św. Barbary w Giszowcu wmurowano tablicę upamiętniającą te wydarzenia. Na terenie Giszowca ukrywano również Żydów – schronienia pięciu Żydom, którzy uciekli z sosnowieckiego getta, od października 1943 roku do końca okupacji udzieliła rodzina Franciszka i Franciszki Gburek. Rodzina w 1985 roku otrzymała odznaczenie Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata. Władze niemieckie opuściły Giszowiec 25 stycznia 1945 roku, a w osiedlu pozostał oddział Volkssturmu. Następnego dnia oddział ten został ostrzelany przez radzieckie samoloty i wycofał się w kierunku Murcek. Po upływie ponad pięciu lat, rano 27 stycznia 1945 roku Giszowiec wraz z Katowicami został wyzwolony spod niemieckiej okupacji[66][67].

Lata powojenneEdytuj

 
Zabytkowa zabudowa Giszowica w latach 70. XX wieku w trakcie wyburzania pod nową zabudowę wielorodzinną

Po zajęciu w dniu 27 stycznia 1945 roku Giszowca przez Armię Czerwoną przystąpiono do tworzenia nowej administracji, w której najważniejszą rolę zaczęli odgrywać działacze komunistyczni. W tym samym dniu zorganizowano tymczasowy komitet porządkowy, a naczelnikiem gminy Janów został działacz komunistyczny Franciszek Żymła. Przystąpiono również do repolonizacji życia publicznego – przywrócono polskie nazwy ulic, a na obecnym placu od Lipami w miejscu pomnika powstańców śląskich postawiono symboliczną tablicę upamiętniającą powstańców śląskich i ofiary II wojny światowej, pochodzące z Giszowca. Do 1951 roku Giszowiec wchodził w skład gminy Janów, później do 1960 roku należał do powiatu miejskiego Szopienice. Od 1960 roku zarówno Giszowiec, jak i Szopienice zostały dzielnicami Katowic[57][68].

W dniu 6 lutego 1945 roku wznowiono wydobycie w kopalni Giesche. Samą zaś kopalnię wówczas znacjonalizowano – 24 lutego przeszła w zarząd Centralnego Zarządu Przemysłu Węglowego. Kopalnię również przemianowano najpierw na Janów, a od 1 października 1946 roku na Wieczorek. W 1964 roku wydobycie węgla rozpoczęła nowa kopalnia węgla kamiennego Staszic, którą zlokalizowano w pobliżu osiedla. Początkowo pracowało w niej 621 pracowników z Giszowca i okolic, a ich liczba cały czas wzrastała. Aby zapewnić mieszkania dla coraz większej liczby górników, w 1969 roku zapadła decyzja o wyburzeniu zabytkowego Giszowca i postawieniu na jego miejscu osiedla, złożonego z 10-piętrowych wieżowców. W tym okresie, 15 listopada 1979 roku zmieniono nazwę dzielnicy na Osiedle im. Stanisława Staszica. Wyburzenia przerwano po decyzjach konserwatora zabytków z lat 1978 i 1987 o wpisaniu układu urbanistyczno-przestrzennego osiedla do rejestru zabytków województwa katowickiego. Uchroniło to przed zniszczeniem zaledwie jedną trzecią zabytkowej zabudowy. Wyburzanie unikatowych domków górniczych w latach 70. XX wieku stało się głównym tematem filmu Paciorki jednego różańca w reżyserii Kazimierza Kutza[69][70][41][57][59][71][72].

18 września 1981 roku 12-osobowa grupa młodzieży z Giszowca w wieku od 16 do 22 lat uprowadziła samolot AN-24 Polskich Linii Lotniczych LOT Berlina. Samolot wykonywał rejs wycieczkowy na trasie Katowice – Warszawa[73].

Na terenie kopalni Staszic w nocy ogłoszenia stanu wojennego (12–13 grudnia 1981 roku) rozegrały się dramatyczne wydarzenia – członkowie NSZZ „Solidarność” przedostali się na teren kopalni i zorganizowali strajk okupacyjny. Dyrektor zakładu ogłosił militaryzację zakładu, przez co dzień później komitet strajkowy w obawie przed brutalną pacyfikacją podjął decyzję o zakończeniu protestów. Część osób kontynuowała strajk. 15 grudnia doszło do pacyfikacji kopalni przez ZOMO i pojazdy zmechanizowane. Internowano łącznie 156 górników w kopalni i pobliskich hotelach robotniczych[71][74].

 
Bloki mieszkalne przy ul. Wojciecha w 2006 roku

W 1989 roku doszło do przełomowych wydarzeń w Polsce, które miały też wpływ na wydarzenia w Giszowcu. W pierwszych po 1989 roku wyborach do Rady Miasta Katowice, które zorganizowano 27 maja 1990 roku, wybrano czterech radnych mieszkających w Giszowcu. Jedną z pierwszych decyzji nowej Rady było przywrócenie w uchwale z dnia 8 października 1990 roku nazwy dzielnicy z osiedla Stanisława Staszica na osiedle Giszowiec. Rok później utworzono w Katowicach 22 jednostki pomocnicze, w tym jednostkę nr 17 Giszowiec. Z inicjatywy mieszkańców Giszowca powołano Radę Jednostki Pomocniczej nr 17, której statut nadano od 30 lipca 2014 roku. Pierwsze wybory odbyły się 1 marca 2015 roku, a pierwsza sesja 14 kwietnia[75][76].

Od 1989 roku trwała restrukturyzacja górnictwa węglowego na terenie Giszowca. 1 stycznia 2010 roku kopalnia Staszic została połączona w jeden zakład z kopalnią Murcki, jako kopalnia Murcki-Staszic, natomiast kopalnia Wieczorek ze względu na wyczerpanie złóż węgla kamiennego jest od 31 marca 2018 roku w stanie likwidacji. W 1998 roku kopalnia Staszic przekazała budynki zabytkowej części Giszowca miastu Katowice. Część budynków została później sprzedana zamieszkującym je rodzinom. Całość ocalałej unikatowej zabudowy osiedla jest pod stałą opieką konserwatora zabytków. Powstała również nowa zabudowa, które architektonicznie komponuje z zabytkową zabudową Giszowca – jest to położone pomiędzy ul. Pod Kasztanami a Kosmiczną i wybudowane w latach 2003–2004 przez Katowickie Towarzystwo Budownictwa Społecznego osiedle Kasztany oraz wybudowane również przez TBS w latach 2017–2019 Osiedle Pod Kasztanami, znajdujące się przy ul. Górniczego Stanu[77][78][79].

W tym okresie dokonano również zmian w oświacie – Szkoła Podstawowa nr 51 od 12 października 1993 roku rozpoczęła naukę w nowej siedzibie przy ul. Przyjaznej 7, Szkoła Podstawowa nr 52 w 2004 roku przestała istnieć wraz z likwidacją Gimnazjum nr 15 utworzonego w budynku szkoły, a przy Szkole Podstawowej nr 54 we wrześniu 2014 roku oddano do użytku nową halę sportową. W tamtym okresie, dnia 23 października 1994 roku, dokonano też uroczystej konsekracji kościoła parafialnego parafii pw. św. Barbary[80].

Obecnie zabytkowa część osiedla perła patronackiej zabudowy jest turystyczną atrakcją miasta Katowic i województwa śląskiego. 19 października 2006 roku w Tyskim Muzeum Piwowarstwa odbyło się uroczyste otwarcie Szlaku Zabytków Techniki. W centrum Katowic i Silesia City Center zostały ustawione tablice informacyjne o miejscach, które tworzą szlak. Jednym z obiektów na trasie jest Giszowiec[81].

DemografiaEdytuj

Giszowiec wg stanu z grudnia 2007 roku liczył 18 475 mieszkańców (5,9% mieszkańców całego miasta), z czego budynkach dawnego osiedla Staszic mieszkało wówczas 13,3 tys. osób, na osiedlu Adama 2,9 tys. Była wówczas piątą pod względem ludności dzielnicą Katowic (po Śródmieściu, Ligocie-Panewnikach, Piotrowicach-Ochojcu i Osiedlu Tysiąclecia). Średnia gęstość zaludnienia wynosiła wówczas 1536 osób/km² i była niższa niż średnia dla całych Katowic – 1916 osób/km²[2][82].

Pod względem struktury wieku w 1988 roku w Giszowcu mieszkało 21 097 osób, z czego dominowały grupy wieku 0-14, 15-29 i 30–44 lat w miarę równych proporcjach. Był wówczas bardzo niski udział osób w wieku powyżej 60 lat, co wyróżniało wówczas Giszowiec wraz z Osiedlem Witosa i Osiedlem Tysiąclecia na tle reszty Katowic. Według stanu z 31 grudnia 2004 roku w Giszowcu mieszkały 18 572 osoby, z czego 9351 osób stanowiły kobiety, a 9221 mężczyźni. Spośród grup wiekowych najwięcej mieszkało wówczas osób w wieku produkcyjnym (6523 kobiety i 6784 mężczyzn). W 2007 roku mieszkało 18 475 osób i pod względem struktury wieku najmniejszą grupa osób grupa w przedziale 0–14 lat, natomiast dominujące wówczas grupy wiekowe to 45-59 oraz 15–29 lat[83][84][85]. Struktura wiekowo-płciowa mieszkańców Giszowca w 2015 roku przedstawiona jest w poniższej tabeli:

Struktura płci i wieku ludności Giszowca
(stan na 31 grudnia 2015 roku)[86]
Okres/
l. ludności
przedprodukcyjny
(0–18 lat)
produkcyjny
(18-60/65 lat)
poprodukcyjny
(pow. 60/65 lat)
Razem
Ogółem 2 547 10 775 3 459 16 781
kobiety 1 229 5 105 2 294 8 628
mężczyźni 1 318 5 670 1 165 8 153
Wskaźnik
feminizacji
93 90 197 106

Szczegółowe dane dotyczące liczby ludności w poszczególnych latach przedstawia poniższy wykres:

Źródła danych: 1909 (grudzień)[87]; 1910[87][88]; 1936[89]; 1988[83]; 1997[90]; 2005[91]; 2010[92]; 2015[93]; 2019[94]

Prognozy ludnościowe opracowane w 2007 roku szacowały populację Giszowca w wariancie pesymistycznym w 2010 roku na poziomie 18 244 osób (100,2% stanu z 2007 roku), w 2020 roku 17 929 osób (98,6%) i w 2030 roku 16 296 osób (89,6%). W wariancie optymistycznym oszacowano liczbę mieszkańców Giszowca w 2010 roku na 18 269 osób (100,4% stanu z 2007 roku), w 2020 roku 18 194 osoby (blisko 100%) i w 2030 roku 16 829 osób (92,5%)[95].

Polityka i administracjaEdytuj

 
Tablica ogłoszeniowa Rady Jednostki Pomocniczej nr 17 Giszowiec

Obszar Giszowca do XIX w. należał do rodziny Mieroszewskich herbu Ślepowron. Majorat, obejmujący m.in. tereny dzisiejszego Giszowca, został założony 26 listopada 1678 roku. Aleksander Mieroszewski – ostatni dziedzic z rodu Mieroszewskich – 11 maja 1839 roku zamienił całość dóbr na majorat pieniężny wraz z prawem do używania tytułu ordynata. W tym czasie obszar majoratu przeszedł we władanie Franza von Wincklera. Po 1853 roku obszar ten przeszedł we władanie córki Waleski, która poślubiła Huberta von Tielego. Rodzina Tiele-Wincklerów 9 maja 1899 roku sprzedała majątek koncernowi Georg von Giesches Erben[96]. Obszar Giszowca pod względem administracyjnym był wówczas częścią rejencji opolskiej w prowincji śląskiej, Królestwa Prus i od 1873 roku powiatu katowickiego, do obszaru dworskiego Mysłowice-Zamek. Towarzystwo Georg von Giesches Erben w akcie zakupu pola górniczego Reserve wraz z okolicznymi terenami, na którym wybudowano osiedle Giszowiec zastrzegło możliwość wydzielenia tych terenów pod wyznaczenie samodzielnego obszaru dworskiego. Tak też od 1905 roku prowadzono działania nad wyznaczeniem nowego obszaru dworskiego, którego tereny byłyby w całości pod jurysdykcją Towarzystwa[45]. Po I wojnie światowej w dniu 15 maja 1922 roku Giszowiec został włączony do Polski i był częścią autonomicznego województwa śląskiego. Giszowiec do 1924 roku pozostał osobną gminą z własną administracją. Wówczas to, w związku z likwidacją samodzielnych obszarów dworskich, włączono ją do gminy wiejskiej Janów. W czasie II wojny światowej, 8 października 1939 roku, Giszowiec wraz z całym Górnym Śląskiem i Zagłębiem Dąbrowskim włączono do III Rzeszy Niemieckiej, do prowincji śląskiej, do wydzielonej 26 października 1939 roku rejencji katowickiej. W czasie okupacji siedzibę gminy Janów przeniesiono do Giszowca. Po II wojnie światowej Giszowiec wrócił do Polski. W 1947 roku Giszowiec włączono do powiatu miejskiego Szopienice, a od 1960 roku do Katowic, stając się jej dzielnicą[57][36][97].

Rada Miejska Katowic 29 września 1997 roku uchwaliła nowy podział na jednostki pomocnicze samorządu na terenie miasta, uznając Giszowiec za 17 jednostkę pomocniczą, w zespole dzielnic wschodnich, wytyczając równocześnie jej dokładne granice[4].

W Giszowcu funkcjonuje Rada Jednostki Pomocniczej nr 17, mająca własny statut od 30 lipca 2014 roku. Rada jednostki składa się z 15 radnych wybieranych na 4-letnią kadencję. Organem wykonawczym Rady jest Zarząd Jednostki. Siedziba Rady Jednostki znajduje się w Miejskim Domu Kultury Szopienice-Giszowiec przy placu Pod Lipami 1. Przewodniczącą Rady Jednostki Pomocniczej II kadencji (lata 2019–2022) jest Urszula Machowska, natomiast przewodniczącą Zarządu Maria Ryś[98][99].

W wyborach do rady miasta Giszowiec należy do okręgu nr 2, wraz z dzielnicami Dąbrówka Mała, Szopienice-Burowiec i Janów-Nikiszowiec[100]. W latach 2006–2010 okręg ten miał 5 przedstawicieli w Radzie Miasta[101]; w granicach dzielnicy znajdują się obwody nr 104, 105, 106, 107[102]. Po 1989 roku w Radzie Miasta Katowice zasiadało 9 radnych pochodzących z Giszowca: Grażyna Szymborska, Jerzy Forajter, Kazimierz Wzorek, Aniceta Toporek, Andrzej Tomczyk, Krzysztof Marek, Piotr Hyla, Dariusz Łyczko i Maria Sokół. Z Giszowca pochodziło również dwóch parlamentarzystów na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej: Maria Trzcińska-Fajfrowska (II kadencja) oraz Bożena Borys-Szopa (VIII i IX kadencja)[75].

Zabudowa mieszkaniowa Giszowca zarządzana jest w znacznej mierze przez trzy administracje. Największą z nich pod względem liczby osób jest Katowicka Spółdzielnia Mieszkaniowa, Administracja Osiedla Giszowiec. W kwietniu 2020 roku zamieszkiwało ją 7040 osób w 45 budynkach, znajdujących się przy ulicach: Gościnnej, Miłej, Karliczka, Wojciecha i Mysłowickiej. Z nich wyłaniana jest z demokratycznego wyboru Rada Osiedla jako organ Katowickiej Spółdzielni Mieszkaniowej[103]. Ponadto część budynków jest w zarządzie Śląsko-Dąbrowskiej Spółki Mieszkaniowej, w dwóch administracjach: Staszic (ul. Mysłowicka 35)[104] oraz Wieczorek (ul. Krawczyka 3)[105].

GospodarkaEdytuj

PrzemysłEdytuj

Osiedle ściśle związane z górnictwem zostało wybudowane dla pracowników kopalni Giesche (obecnie Wieczorek). Pierwsze wzmianki o wydobywaniu węgla na terenie dzisiejszego Giszowca pochodzą z 1788 roku, kiedy to ordynat mysłowicki Feliks Mieroszewski, założył pierwszą w tym rejonie kopalnię Bergthal. Węgiel wydobywano w niej z przerwami od 20 grudnia 1788 do 1823 roku. W ostatnim roku funkcjonowania kopalni wydobyto około 140 ton węgla[106]. W 1896 roku tereny dawnej kopalni włączono do pola Reserve, które to stanowiło rezerwowy obszar górniczy dla kopalni Giesche. Dopiero w 1956 roku nastąpiło zwiększenie zapotrzebowania na węgiel – wtedy to zwrócono uwagę na zapasy w polu Reserve i postanowiono wybudować odrębną kopalnię. Wcześniej, bo w 1952 roku, w północno-wschodniej części Giszowca uruchomiono szyb Giszowiec, a we wschodniej części dzielnicy szyb Roździeński. Działania te, a także zmiany organizacyjne doprowadziły do wzrostu wydobycia – w 1975 roku osiągnęło poziom blisko 3,3 mln ton w ciągu roku[107]. 20 lipca 1964 roku eksploatację rozpoczęła nowa kopalnia Staszic, która do dziś jest największym zakładem produkcyjnym w dzielnicy. Dla niej utworzono wówczas nowy obszar górniczy Giszowiec o powierzchni prawie 12 mln m². Pierwsze szyby zaczęto głębić w 1959 roku, a w tym samym roku rozpoczęto budowę budynków administracyjnych, które ukończono 10 grudnia 1960 roku. Po 10 latach działalności, w 1974 roku, kopalnia osiągnęła docelową wydajność na poziomie 10 tys. ton na dobę. Zatrudniała wówczas 5,5 tys. robotników[71][108][109].

Po 1989 roku doszło do restrukturyzacji górnictwa węglowego, a wraz z tym część działów kopalń przekształcono w odrębne spółki, zmniejszono wydobycie w kopalniach oraz zredukowano zatrudnienie. W 2004 roku w kopalni Wieczorek wydobyto 1,7 mln ton węgla, a w kopalni Staszic w 2003 roku 3,4 mln ton. W celu obniżenia kosztów administracji i eksploatacji, od 1 stycznia 2010 roku kopalnia Staszic została połączona w jeden zakład z kopalnią Murcki, tworząc kopalnię Murcki-Staszic. Kopalnia Wieczorek ze względu na wyczerpanie złóż surowca jest od 31 marca 2018 roku likwidowana[77][79].

Prócz przemysłu górniczego, w Giszowcu działają firmy związane z przemysłem budowlanym oraz innymi gałęziami przemysłu. Przy ul. Adama 1b znajduje się biuro Śląskiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa, będąca samorządem zawodowym inżynierów budownictwa[110]. Znajduje się tu też wytwórnia betonu Górażdże, mająca swój zakład obok kopalni Staszic, przy ul. Karolinki 1[111], a także inne firmy działające w branży budowlanej. Ponadto w Giszowcu swoje biuro handlowe ma przy ul. Górniczego Stanu 105 producent farb Tajchem Kozik Grupa, a przy ul. Kolistej 5 jedno ze swoich centrum dystrybucyjnych ma Polska Grupa Farmaceutyczna[112][113].

Handel i usługiEdytuj

 
Dom handlowy przy placu Pod Lipami 7–10
 
Sklep sieci Biedronka przy ul. Mysłowickiej

W Giszowcu wykształciły się dwa ośrodki usługowo-handlowe o zasięgu lokalnym, które występują w dwóch formach. Są to[114]:

  • Plac Pod Lipami wraz z sąsiednimi ulicami: Gościnna, Barbórki, Batalionów Chłopskich, Wojciecha oraz rejon ulic: Przyjazna i Agaty. Jest to obszar wokół centralnego placu (Plac Pod Lipami), stanowiącego element zamierzonej kompozycji urbanistycznej osiedla patronackiego. Został on zmodyfikowany wraz z budową nowych bloków w latach 60. i 70. XX wieku. W obrębie 500 metrów od obszaru w 2007 roku zamieszkiwało 7709 osób. Na tym obszarze oferowany jest pełen wachlarz usług – znajdują się tutaj: obiekty handlowe różnego typu, przedszkole i szkoła podstawowa, dom kultury, biblioteka, kościół, tereny rekreacyjne oraz przystanek komunikacji publicznej. W tym obszarze ponadto występują obiekty gastronomiczne i usługowe różnego typu;
  • Rejon skrzyżowania: Mysłowickiej, Karliczka, Kolistej. Obszar ten, wraz z pozostałym rejonem w obrębie zabudowy z lat powojennych (ul. Miła i Adama) stanowi formę swobodnej kompozycji rozproszonych usług, zwykle powiązanych z obszarami zieleni. W rejonie wymienionego skrzyżowania, w promieniu 500 metrów w 2007 roku mieszkało 7455 osób. Jest wyposażony w takie usługi jak: obiekty handlowe, przedszkole, dom kultury i przystanki komunikacji miejskiej. Realizacja obiektów usługowo-handlowych wraz z budową nowych zespołów zabudowy wielorodzinnej nie była początkowo adekwatna do wzrastających potrzeb mieszkańców dzielnicy. Pierwsze siedem pawilonów handlowych powstało w drugiej połowie lat 60. XX wieku. W późniejszym czasie odstąpiono od budowy dużego centrum handlowego w centrum dzielnicy na rzecz dwóch pawilonów: przy ul. Wojciecha i Adama[115].

Ponadto, w rejonie całej dzielnicy występują punkty handlowo-usługowe z różnych branż. Do nich należą m.in. sklepy samoobsługowe, z których na terenie Giszowca w czerwcu 2020 roku znajdują się następujące punkty:

W Giszowcu wykształciły się też usługi motoryzacyjne, głównie w rejonie ul. 73 Pułku Piechoty. W tym obszarze znajdują się dealerzy trzech marek samochodów: Kia (Euro-Kas; ul. 73 Pułku Piechoty 1), Honda (JKK Moto; ul. 73 Pułku Piechoty 3) i Volvo (Euro-Kas; ul. 73 Pułku Piechoty 1)[121][122][123]. Przy ul. Pszczyńskiej 13 znajduje się stacja kontroli pojazdów należąca do Automobilklubu Śląskiego[124]. W dzielnicy znajdują się też dwie stacje paliw: AMIC Energy przy ul. Kolistej 5 oraz BP przy ul. Mysłowickiej 82[125][126].

Pod względem dostępności mieszkańców Giszowca do usług podstawowych, w obrębie 800 metrów od przedszkola mieszkało w 2007 roku 99,8%, od szkoły podstawowej 85,2%, od domu kultury 99,9%, od biblioteki 91,2%, a od przychodni 87,1% mieszkańców dzielnicy[127].

Infrastruktura technicznaEdytuj

 
Sieć elektroenergetyczna o napięciu 220 kV, biegnąca na przedłużeniu ul. Kosmicznej w kierunku południowym

Na terenie dzielnicy nie ma ujęć wody pitnej – Giszowiec, jaki całe Katowice korzystają z ujęć powierzchniowych ze zbiorników: Goczałkowickiego na Wiśle, Czanieckiego na Sole i ujęć wody w Dziećkowicach, Maczkach i Kozłowej Górze. Woda ze Stacji Uzdatniania Wody jest rozprowadzana poprzez wodociągi magistralne oraz rozdzielcze. Przez teren Giszowca przechodzą sieci wodociągowe magistralne, będące w zarządcze Katowickich Wodociągów (wśród nich sieć magistralna 500/400 Giszowiec-Janów), a także sieć wodociągowa pod zarządem Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów (wzdłuż ul. Pszczyńskiej)[128][129].

Sieć kanalizacyjna jest zarządzana przez spółkę Katowickie Wodociągi i znajduje się w zlewni oczyszczalni Radocha w Sosnowcu, a docelowo ma należeć do zlewni oczyszczalni Dąbrówka Mała-Centrum[130]. Nieczystości z Giszowca uchodziły według stanu w 2007 roku do likwidowanej oczyszczalni Giszowiec (wówczas część zlewni Radocha), położonej przy Bolinie. Jej przepustowość wynosiła 16 500 m³/dzień i była przeciążona przez dopływające zanieczyszczenia o ponad 100%. Stan techniczny sieci kanalizacji sanitarnej w podzlewni Giszowiec był wówczas zadowalający (26% całej sieci) i mierny (33%), a kanalizacji ogólnospławnej mierny (47%) i zły (25%)[131].

Zaopatrzenie w energię elektryczną mieszkańców Giszowca odbywa się poprzez sieć wysokiego napięcia 110 kV, łączącą ją z pobliskimi elektrowniami. Największa stacja elektroenergetyczna w Giszowcu znajduje się w rejonie ul. Kosmicznej, przy Szybie Roździeński kopalni Wieczorek. Jest to stacja Roździeński o poziomie transformacji 110/20 kV i posiada dwa transformatory o mocy 25 MVA. Dodatkowo przy kopalni Staszic znajdują się dwie stacje elektroenergetyczne 110 kV: Giszowiec (przy ul. 73 Pułku Piechoty) i Staszic (na terenie zakładu). Wschodnią częścią Giszowca, równolegle do ul. Kosmicznej przechodzi też sieć najwyższego napięcia (220 kV), biegnąca z elektrowni Łagisza. Sieć energetyczna zarządzana jest przez grupę Tauron. Średnie zużycie energii elektrycznej na jedno gospodarstwo domowe w Katowicach wynosiło w 2006 roku 865,7 kWh.[132][133]

Zaopatrzenie w energię cieplną odbywa się poprzez położoną w sąsiednim Nikiszowcu ciepłownię Dalkia Polska Energia – Zakład Produkcyjny Wieczorek przy ul. Szopienickiej 58. Jej moc cieplna we wrześniu 2009 roku wynosiła 131,1 MW[134].

TransportEdytuj

Transport drogowyEdytuj

 
Autostrada A4 na wysokości Giszowca; na pierwszym planie wiadukt w ciągu ul. Szopienickiej
 
Ul. Pszczyńska (widok w kierunku północnym)
 
Ul. Adama (widok od strony południowej)

Układ drogowy Giszowca w głównej mierze powstał wraz z planowanym zaprojektowaniem całego osiedla, które wybudowano w latach 1907–1910. Centralnym punktem dzielnicy jest plac Pod Lipami, z którego obecnie wychodzą w różnych kierunkach następujące ulice: Gościnna, Barbórki (łącznik), Wojciecha i Batalionów Chłopskich. Układ ten pierwotnie dostosowano do istniejących wówczas dróg, łącząc projektowane osiedle z miejscami pracy. Teren Giszowca stanowił pierwotnie zwarty prostokąt o wymiarach 800 m (północ-południe) na 1200 m (wschód-zachód), zamykany przez następujące ulice[57][52]:

Przez teren Giszowca przechodzą trzy ważne ciągi komunikacyjne[135]:

  • A4 – północno-wschodnia część dzielnicy; ponadto w pobliżu zlokalizowany jest węzeł Murckowska, łączący autostradę z 86; autostrada ta zapewnia połączenia międzyregionalne i międzynarodowe w kierunku zachodnim (Opole, Wrocław i dalej do Niemiec) i wschodnim (Kraków, Rzeszów i na Ukrainę);
  • 81 (ul. 73 Pułku Piechoty) – rozpoczyna swój bieg w Giszowcu przy skrzyżowaniu z 86 – ul. Pszczyńską i Kolistą; stanowi ona w dalszym ciągu drogę wylotową z Katowic w kierunku Mikołowa;
  • 86 (ul. Pszczyńska) – okala Giszowiec od zachodu; w kierunku północnym zapewnia połączenie z S1 i dalej z portem lotniczym Katowice-Pyrzowice, a w południowym z Tychami.

Giszowiec posiada połączenia z sąsiednimi dzielnicami w każdym kierunku, a także z sąsiednimi Mysłowicami. Są to następujące drogi[135]:

  • ul. Szopienicka – łączy się z ul. Mysłowicką i prowadzi na północ w kierunku Nikiszowca;
  • ul. Mysłowicka – w kierunku wschodnim prowadzi do Mysłowic (Janów Miejski i Ćmok);
  • ul. Adama – łączy się z ul. Górniczego Stanu i prowadzi w kierunku południowym do Mysłowic (Wesoła);
  • ul. Pszczyńska – w kierunku północnym prowadzi do Śródmieścia Katowic, natomiast w kierunku południowym do Murcek i dalej do Tychów;
  • ul. 73 Pułku Piechoty – łączy się na węźle drogowym z ul. Pszczyńską i w kierunku zachodnim prowadzi do Ochojca.

Spośród dróg przebiegających przez teren Giszowca największe znaczenie ma autostrada A4, której główną funkcją jest przenoszenie ruchu o zasięgu międzyregionalnym i międzynarodowym. Ulica Pszczyńska jest jedyną w Giszowcu ulicą główną ruchu przyspieszonego (GP), która jest jednym z głównych elementów ogólnomiejskiego układu dróg Katowic. Pozostałe ciągi łączące Giszowiec z sąsiednimi dzielnicami (prócz ul. Adama i Mysłowickiej od skrzyżowania z Szopienicką w kierunku Mysłowic) stanowią ulice główne (G), które poza połączeniami międzydzielnicowymi realizują powiązania wewnątrzmiejskie, a także łączą się z drogami wyższej kategorii. Jedyną droga zbiorczą (Z) w Giszowcu jest ul. Mysłowicka (od skrzyżowania z ul. Szopienicką w kierunku Mysłowic), a drogami lokalnymi (L) są ulice: Ceramiczna, Górniczego Stanu i Kosmiczna[135]. Giszowiec wraz z Murckami pod względem jakości powiązań z poszczególnymi makroregionami Katowic są dzielnicami najlepiej skomunikowanymi dzięki bliskiemu położeniu z głównymi ciągami miasta biegnących we wszystkich kierunkach[136][137].

Transport kolejowyEdytuj

 
Bocznica szlakowa do szybu IV kopalni Staszic, położona przy ul. Kolistej
 
Wagony dawnej kolei wąskotorowej Balkan

Pierwszą trasą kolejową na terenie Giszowca, ciągnąca się wzdłuż obecnej północnej granicy dzielnicy była trasa Kolei Prawego Brzegu Odry. Linię tą na przebiegającym przez Giszowiec odcinku (Szopienice PółnocneMurcki i dalej do Dziedzic) uruchomiono 24 czerwca 1870 roku. Na terenie Giszowca nie wybudowano żadnego przystanku na tej trasie. Linię tę upaństwowiono w 1884 roku[138]. Fragment linii przebiegający w granicach Giszowca to obecnie 657 i obsługiwany jest na niej tylko ruch towarowy[139]. Równolegle do niej, 27 września 1953 roku oddano do użytku zelektryfikowaną linię towarową łączącą posterunek Dorota w Dąbrowie Górniczej z posterunkiem Panewnik przez Janów i Muchowiec (171) oraz w 1960 roku linię łączącą Mysłowice z Murckami (655)[140][141][142][143].

Ponadto przez Giszowiec przebiegał fragment Południowej Magistrali Piaskowej, łącząca stację kolei piaskowej Jęzor Centralny w kierunku kopalni Wujek wraz z odgałęzieniami do kopalni Murcki-Staszic (w tym do szybu IV) oraz do kopalni Wieczorek. Była to linia kolejowa nr 401, zarządzana przez spółkę CTL Maczki-Bór. Linia ta powstawała w latach 1959–1961 i biegła ona od strony wschodniej równolegle do ul. Mysłowickiej, po czym przy szybie Poniatowskim skręcała na północ i dalej na zachód w kierunku Muchowca[144][145][143].

W dniu 20 lipca 1964 roku wraz z otwarciem kopalni Staszic oddano do użytku łącznicę biegnącą z kierunku Ochojca (z posterunku odgałęźnego Staszic). Linia ta dalej, w kierunku wschodnim ma połączenie z szybem Poniatowski. Biegnie ona równolegle do ul. Karolinki i Kolistej, a także przecina prostopadle ul. 73 Pułku Piechoty[146][143].

Osobny artykuł: Balkan (kolej wąskotorowa).

Przez teren Giszowca przebiegały również koleje wąskotorowe, prowadzące ruch towarowy oraz pasażerski. W 1906 roku koncern Georg von Giesches Erben otrzymał koncesję na uruchomienie prywatnej kolei wąskotorowej, natomiast od dnia 6 stycznia 1914 roku Dyrekcja Okręgowa Kolei wydała zezwolenie na uruchomienie ruchu osobowego. Nowo powstała linia łączyła Giszowiec z szybem Albert (Wojciech) w Szopienicach. Pierwszy zaś przejazd pociągu pasażerskiego prawdopodobnie nastąpił w 1916 roku. Kolejkę tę nazywano potocznie Balkanem, a przejazd nią był bezpłatny. W tamtym czasie Balkan kursował 28 razy w dni robocze i 21 w dni wolne od pracy. Na początku lat 20. XX wieku powstała odnoga kolejki wąskotorowej do cegielni, ciągnąca się równolegle pomiędzy ul. Pod Kasztanami a ul. Kosmiczną i dalej wzdłuż ul. Górniczego Stanu w kierunku wschodnim. Po II wojnie światowej kolejkę tę zelektryfikowano. Ostatni kurs kolejki nastąpił 31 grudnia 1977 roku[53][52][147][148][143].

Komunikacja miejskaEdytuj

 
Przystanek autobusowy Giszowiec Kościół przy ul. Batalionów Chłopskich

Komunikację Giszowca jest realizowana w formie połączeń autobusowych, które funkcjonują od lat międzywojennych[52]. Zapewniają one połączenia z innymi dzielnicami Katowic oraz z sąsiednimi miastami – Mysłowicami i Tychami. Organizatorem przewozów komunikacji miejskiej na terenie Giszowca jest Zarząd Transportu Metropolitalnego. Główne ciągi komunikacyjne komunikacji miejskiej w osi północ – południe to ulica Pszczyńska dla linii autobusowych 1, 4 i 14 łączących dzielnicę z centrum Katowic i Tychami, a także linii 672 i 673 w kierunku Murcek oraz ulica Szopienicka dla linii 12, 30, 72, 108, 292, 674 i 695, łączące dzielnicę z Janowem, Nikiszowcem i Szopienicami. Natomiast w osi wschód – zachód są to ul. Kolista i ul. Mysłowicka dla linii 223 w kierunku Mysłowic oraz biegnąca przez las w kierunku Ochojca, Piotrowic, Ligoty i pętli tramwajowej w Brynowie ulica 73 Pułku Piechoty, którą kursuje linia 292[149][150].

Na terenie Giszowca wg stanu z czerwca 2020 roku znajduje się 13 przystanków komunikacji miejskiej (Górniczego Stanu, Karolinki, Kolista Pętla, Kolista Stacja Paliw, Kopalnia Staszic, Kosmiczna, Kościół, Mysłowicka, Osiedle, Przyjazna, Przyjemna, Radosna i Szyb Roździeński), zlokalizowanych w różnych punktach dzielnicy. W centralnym punkcie, przy ul. Batalionów Chłopskich znajduje się przystanek Giszowiec Kościół, z którego z dwóch stanowisk odjeżdża 8 linii autobusowych (w tym jedna nocna). Jako jedyny przystanek w dzielnicy wyposażony jest w elektroniczne tablice Systemu Dynamicznej Informacji Pasażerskiej[150][151].

Infrastruktura rowerowaEdytuj

 
Szlaki rowerowe nr 3 i 101 na wysokości ośrodka Barbara-Janina
 
Stacja rowerów miejskich City by bike nr 5864, położona w pobliżu Placu Pod Lipami

W Giszowcu występuje rozwinięty system ścieżek rowerowych. Wydzielone ścieżki rowerowe znajdują się w następujących ciągach ulic[152][153]:

  • ul. Górniczego Stanu od skrzyżowania z ul. Kosmiczną do ul. Ceramicznej – ścieżka o szerokości 2,2 m i nawierzchni asfaltowej w kolorze czerwonym,
  • ul. Ceramiczna na całej długości – ścieżka o szerokości 2,2 m i nawierzchni asfaltowej w kolorze czerwonym,
  • ul. Mysłowicka od nr. 41 do skrzyżowania z ul. Wojciecha – ścieżka o szerokości 2,0–2,5 m i nawierzchni z kostki brukowej w kolorze czerwonym,
  • ul. Wojciecha – w głównym ciągu ścieżka o szerokości 1,0–2,0 m i nawierzchni z kostki brukowej w kolorze czerwonym; w bocznym odgałęzieniu ścieżka o nawierzchni asfaltowej w kolorze czerwonym.

Według docelowej sieci ścieżek rowerowych opublikowanej przez Urząd Miasta Katowice przewiduje się dalszą rozbudowę sieci, a czego odcinek od Murcek (wzdłuż ul. Pszczyńskiej) wzdłuż ul. Mysłowickiej i Szopienickiej, a także odcinek z ul. Mysłowickiej wzdłuż ul. Pszczyńskiej w kierunku Doliny Trzech Stawów ma mieć funkcję transportową, natomiast pozostałe istniejące i planowane trasy wzdłuż ul. Wojciecha, Górniczego Stanu i Ceramicznej, a także odcinki leśne mają mieć charakter rekreacyjny[154].

W Katowicach wydzielono kilka szlaków rowerowych w ramach projektu Rowerem po Śląsku, z czego przez Giszowiec przebiegają trzy z nich. Są to[155]:

W Giszowcu funkcjonuje również miejska sieć wypożyczalni rowerów miejskich – City by bike. Pierwszą stację w jednostce uruchomiono 1 sierpnia 2017 roku przy Placu Pod Lipami[156]. Według stanu z połowy sierpnia 2020 roku funkcjonują tu następujące stacje[157]:

  • 5860 KTBS – Osiedle Pod Kasztanami (13 stanowisk),
  • 5864 Giszowiec – Plac Pod Lipami (13 stanowisk),
  • 6160 Giszowiec Kolista (12 stanowisk).

Architektura i urbanistykaEdytuj

 
Plan sytuacyjny Giszowca z 1910 roku

W latach 1907–1910 na terenie zalesionym gminy Janów wybudowano unikatowe w skali europejskiej osiedle ogród przeznaczone dla pracowników kopalni Giesche. Kopalnia położona była w wiejskiej okolicy i stamtąd głównie pochodziła jej załoga, dlatego stworzono pracownikom warunki do których byli przyzwyczajeni. W związku z tym wybudowano mieszkania w stylu starych górnośląskich chałup chłopskich. Chałupy chłopskie charakteryzowały się głęboko w dół schodzącym załamanym dachem przykrywającym budynek. Wszystkie pomieszczenia mieszkalne ulokowane były tylko na parterze. Pod wspólnym dachem znajdowała się również obora. Taka forma budynku była przystosowana do miejscowych warunków klimatycznych[158][159].

Osiedle wzorowane na tradycyjnym budownictwie ludowym składało się z ok. 300 parterowych domków z ogrodami, przeważnie dwurodzinnych, w których znalazło zamieszkanie ok. 600 rodzin robotniczych[160] i 38 urzędniczych. Każdy z budynków, który nie pełnił funkcji mieszkalnej, miał unikatowy w stosunku do innych kształt. Natomiast domy mieszkalne były stawiane według około czterdziestu projektów. W celu zróżnicowania brył domów i uniknięcia monotonii zastosowano kilka rodzajów dachów m.in.: łamane, półszczytowe, dwu-, czterospadowe i naczółkowe[161]. Wzdłuż jednej drogi nie budowano identycznych chałup, starano się zmieniać wielkość i kształt oraz rytmy okien i drzwi. Domy urzędników były bardziej okazałe, kryte czerwoną dachówką. Najczęściej oddalone od robotniczych i na wzór angielski otoczone parkiem. Domy robotników pokryto natomiast ogniotrwałymi dachami gontowymi[162][57][158][163].

Osiedle od momentu powstania było zelektryfikowane (zarówno domy, jak i też oświetlenie ulic). Prąd dostarczano z elektrowni przy szybie Carmer do stacji rozdzielczej powstałej poza osiedlem, a stamtąd do 15 stacji transformatorowych. Wodę początkowo czerpano z sieci powiatowej do wieży wodnej zlokalizowanej na najwyższym punkcie osiedla, a stamtąd rurociągami wzdłuż ulic na całe osiedle. Od 1918 roku Giszowiec i Nikiszowiec były zaopatrywane ze źródła Prittwitz. Osiedle na początku nie było skanalizowane – nieczystości wówczas były nocą wywożone do kompostowni poza Giszowcem, gdzie przerabiano na kompost do użyźniania gleb przydomowych ogródków[164][165][166].

Powierzchnia mieszkań robotniczych była jak na owe warunki bardzo duża, wahała się w przedziale 38–52 m². Mieszkania te składały się z przedpokoju, kuchni, pokoju dziennego i komory lub drugiego pokoju. Były pozbawione wody bieżącej, jednak wodę można było czerpać z ulicznych hydrantów zainstalowanych co 100 metrów. Domy były ponadto wyposażone w duży strych, piwnicę o powierzchni ok. 20 m², a do każdego domu przylegał ogródek, mały budynek gospodarczy, wygódka i obora. W ogródkach usytuowane były ubikacje z wymienialnymi pojemnikami. Dwa razy w tygodniu wywożono je na obrzeże miasta do kompostowni. Mieszkania urzędnicze były większe i komfortowo urządzone. Ich powierzchnia użytkowa wynosiła 76–104 m², składały się z 2, 3 lub 4 pokojów z kuchnią i komórką. Wyposażone były w urządzenia wodne i kanalizacyjne, a niektóre także w ubikację. Osobny dom miał dyrektor, sztygar, lekarz i nadleśniczy[57][158][160][167].

Teren osiedla stanowił prostokąt o wymiarach 800 m i 1200 m. Z centralnego placu w czterech głównych kierunkach ruchu wychodziły ulice, z którymi krzyżowały się dwie koncentrycznie usytuowane ulice okrężne. Trzecia skrajna droga okrężna biegła po obwodzie osiedla, jej część zachodnią i północną stanowiły szosa Katowice-Murcki i droga do Mysłowic. W środku osiedla znajdował się plac, wokół którego zgrupowano budynki: nadleśnictwo, budynek administracyjny, gospodę z salą teatralną, kręgielnię i muszlę koncertową. Nieco dalej, poza osiedlem, dla inżynierów i urzędników, urządzono korty tenisowe i pola golfowe, które dopiero w latach 70. XX wieku zostały zlikwidowane przez zasypanie ich niskiej jakości węglem. Jedną stronę rynku wypełniały sklepy, w których była również piekarnia i rzeźnik (przy sklepie rzeźnika zlokalizowano nowoczesną chłodnię), drugą budynek szkoły. Zbudowano łaźnię, magiel i pralnię z bieżącą, zimną i gorącą wodą. Łaźnia służyła głównie żonom i dzieciom górników. Magiel wyposażony był w 32 stanowiska z kamiennymi nieckami do prania i elektrycznymi kotłami do gotowania bielizny. Domy robotnicze zlokalizowano przy ulicach, a ogrody w głębi parceli[168][161][169][158][170][171].

Po zakończeniu I wojny światowej nastąpiła kolejna faza budowy kolonii robotniczej. Zabudowano wówczas rezerwowy pas gruntów ciągnący się w kierunku Mysłowic (obecnie są to ul. Pod Kasztanami i ul. Kosmiczna). Nową zabudowę potocznie nazwano Neubau (niem. nowa zabudowa). Pierwotnie teren ten nie został zabudowany prawdopodobnie wskutek znajdujących się na tamtym terenie dawnych sztolni pola górniczego Jacob oraz niestabilnych gruntów. Zabudowę domkami zastąpiono tańszym budownictwem szeregowym. Postawiono bloki mieszkalne dla około 220 rodzin. Od strony wewnętrznej zlokalizowano zabudowania gospodarcze z chlewikami, a także niewielkie ogródka. Blok środkowy Neubau pozostawiono jako rezerwowy, lecz pośrodku wybudowano tam trzypiętrowy budynek mieszkalno-usługowy. Znajdował się tam m.in. istniejący do 2016 roku zakład fryzjerski, w którym gromadzono obrazy Ewalda Gawlika. Budowa całego założenia, rozpoczęta w latach 1920–1924, została ukończona dopiero w latach 40. XX wieku[172][164][148].

W 1926 roku nastąpił ostatni etap zabudowy historycznej. W związku z przejęciem przez korporację Silesian-American Corporation wszystkich akcji spółki Giesche S.A., do Giszowca sprowadzono 9 rodzin z amerykańskiego stanu Montana i dla nich w południowo-zachodniej części osiedla w pobliżu wieży ciśnień wybudowano tzw. kolonię amerykańską. Kompleks składał się z 6 willi urzędniczych typu angielskiego. Ponadto wybudowano parterową świetlicę dla dzieci, a także pole golfowe. Amerykanie mieszkali w tych domach do wybuchu II wojny światowej, kiedy to cały majątek spółki Giesche S.A. przekazano zarządowi komisarycznemu, a kierownictwo spółki wymieniono na Niemców. Po II wojnie światowej majątek znacjonalizowano, a w domach zamieszkały polskie rodziny[164][173].

Po II wojnie światowej nastąpił nowy rozdział dla Giszowca. W I połowie lat 50. XX wieku Zakład Budowy Osiedli Robotniczych zrealizował nowe budynki przy wschodniej stronie Giszowca – przy ul. Kosmicznej, Sputników i Pod Kasztanami. Architektonicznie budynki nawiązują do architektury sąsiedniej zabudowy z lat międzywojennych. Na przełomie lat 50. i 60. XX wieku powstały jednakowe budynki jednorodzinne przy ul. Górniczego Stanu i Sosnowej. Dalsze zintensyfikowanie nastąpiło po 1959 roku, kiedy to w pobliżu kolonii otwarto kopalnię Staszic. Pierwsze większe budynki wielorodzinne zaczęto wznosić w latach 60. XX wieku w pobliżu kopalni, po północnej stronie ul. Mysłowickiej i przy ul. Karliczka (na początku były to niskie, dwukondygnacyjne bloki). W późniejszym czasie zrezygnowano z niskiej zabudowy, która wówczas harmonizowała z istniejącą, dzięki czemu przy ul. Karliczka i Pszczyńskiej w II połowie lat 60. XX wieku powstały pierwsze dziesięciopiętrowe budynki. Wraz z tym wybudowano przedszkole, szkołę podstawową, pawilon medyczny oraz pawilony handlowe[72].

Potrzeby mieszkaniowe były dalej niewystarczające (zaspokajały potrzeby najwyżej w jednej trzeciej potrzeb kopalni Staszic), dlatego też w celu zapewnienia mieszkań coraz większej liczbie górników w październiku 1969 roku poinformowano o podjęciu decyzji na stopniową likwidację starej zabudowy Giszowca. Nowe osiedle było zaprojektowane na 22 440 mieszkańców, a powierzchnia osiedla miała wynosić 100 ha. Pierwsze wyburzenia rozpoczęto w IV kwartale 1969 roku. Na miejscu zabytkowych budynków w zachodniej i północno-wschodniej części starego osiedla stawiano osiedle złożone z wysokich 11-kondygnacyjnych wieżowców (ul. Kolista, Mysłowicka, Wojciecha, Miła i Gościnna). Wyburzenia przerwano dopiero po decyzjach konserwatora zabytków z lat 1978 i 1987. Przed zagładą zdołano uratować jedynie 1/3 osiedla. Dalszą rozbudowę prowadzono w południowej części dzielnicy – na początku lat 80. XX wieku postawiono bloki przy ul. Adama, a także domy jednorodzinne przy ul. Sosnowej. Wraz ze zmianą zabudowy po II wojnie światowej władze komunistyczne zmieniły nazwę całej dzielnicy – w latach 1979–1990 Giszowiec przemianowano na Osiedle Stanisława Staszica[174][175][72].

W latach 2003–2004 w bezpośrednim sąsiedztwie osiedla Neubau, w obrębie ul. Pod Kasztanami, ul. Kosmicznej, ul. Działkowej i ul. Górniczego Stanu, Katowickie Towarzystwo Budownictwa Społecznego wybudowało nowe osiedle Kasztany. Wzniesiono łącznie 9 domów dla 200 rodzin oraz 2 lokale użytkowe i garaże. Zabudowa nowego osiedla, szczególnie jej wielkość, kształt czy pokrycie dachów nawiązuje do sąsiadującej zabytkowej części Giszowca. Na parterze każdego z 9-ciu budynków jedno mieszkanie dostosowane jest dla osób niepełnosprawnych poruszających się na wózkach inwalidzkich. Wewnątrz osiedla wybudowano plac zabaw dla dzieci oraz boisko i wyznaczono pas zieleni. Powstały też drogi przeznaczone jedynie dla ruchu pieszego i rowerowego[176][177].

Kolejnym etapem inwestycji Katowickiego Towarzystwa Budownictwa Społecznego było wybudowano w latach 2017–2019 Osiedla Pod Kasztanami, znajdującego się przy skrzyżowaniu ul. Górniczego Stanu i Pod Kasztanami. Składa się ono z czterech budynków zawierających łącznie 24 mieszkania, architektonicznie również nawiązujących do zabudowy zabytkowej części Giszowca. Mieszkania te mają dostęp do przydomowego ogródka, a całe osiedle wyposażone jest w miejsca parkingowe oraz plac zabaw[178][177].

ZabytkiEdytuj

Do rejestru zabytków wpisane są następujące obiekty[179][180]:

  • Nr: A/1229/78 z dn. 18 VIII 1978
    • Fragment osiedla robotniczego Giszowiec (oraz 43 domy wpisane do rejestru indywidualnie) wybudowane w latach 1907–1914 według projektu architektów Zillmannów. Rozbudowane w latach 1920–1924. W stylu modernizmu będące przykładem realizacji idei miast ogrodów. Osiedle wpisane do rejestru razem z rynkiem, szkołą, budynkiem administracyjnym, nadleśnictwem (obecnie przedszkole), parkiem centralnym z gospodą, kompleksem budynków, łaźni, pralni, magla, zespołem domów noclegowych, pocztą oraz ośmioma kwartałami zabudowy mieszkaniowej. Granice ochrony obejmują układ urbanistyczny wraz z istniejącą zabudową i zielenią zorganizowaną, zawartą między ulicami: Mysłowicką, zachodnią pierzeją placu Pod Lipami (wzdłuż granic działek przy ul. Młodzieżowej), wzdłuż placu Pod Lipami, ul. Barbórki, ulicami Górniczego Stanu, Wesołowską i Przyjazną, do ul. Działkowej z obustronną zabudową i zewnętrznymi obrzeżami parku ulicą Gościnną.
  • Nr: A/1348/87 z dn. 23 VI 1987
    • Wybudowana w latach 1907–1940 według projektu architektów Zillmannów oraz Biura Budowlanego dawnej kopalni Giesche – tzw. nowa kolonia, a także anonima zatrudnionego przez SACO – tzw. kolonia amerykańska. Zabudowa prezentuje styl modernistyczny z elementami romantycznymi i klasycyzującymi oraz neobarokowymi i secesyjnymi. Chroniony jest fragment osiedla robotniczego Giszowiec, jego układ urbanistyczny wraz z istniejącą zabudową i zielenią usytuowana w południowo-zachodniej części zespołu tzw. kolonii amerykańskiej – przy ul. Górniczego Stanu.
  • Nr: A/1290/82 z dn.20 V 1982
    • Modernistyczny budynek mieszkalno-handlowy z pierwszej ćwierci XX wieku przy placu Pod Lipami 7-10.
  • Nr: A/1628/96 z dn. 29 III 1996 (A/660/2020 z dn. 2 VI 2020[181])
  • Nr: A/14172/90 z dn. 29 X 1990

Pomniki i tablice pamiątkoweEdytuj

 
Tablica upamiętniająca Marię Trzcińską-Fajfrowską

Na terenie Giszowca znajdują się następujące pomniki i tablice pamiątkowe[182][183]:

Zagospodarowanie przestrzenneEdytuj

Giszowiec w strukturze przestrzennej Katowic jest jednostką osadniczą położoną w paśmie południowo-wschodnim powstałą w ramach osiedli patronackich związanych z kopalnią Wieczorek (wraz z Nikiszowcem), silnie rozbudowaną w latach 60. i 70. XX wieku[184].

Giszowiec pod względem struktury użytkowania terenu charakteryzuje się drugą największą pod względem udziału lasów dzielnicą w Katowicach (blisko 70% powierzchni dzielnicy; w Murckach 86%). Ponadto pod względem zabudowy mieszkaniowej jednorodzinnej, poza dzielnicami zachodnimi i południowymi jest jedyną, której łączna powierzchnia jest większa niż 25 ha. Ponadto sporą powierzchnię zajmują też tereny produkcyjno-usługowe (50-100 ha)[185]. Ogółem, w strukturze funkcjonano-przestrzennej Giszowca dominują lasy o łącznej powierzchni 834,2 ha. Poza tym największy obszar zajmują: tereny produkcyjno-usługowe zakładów przemysłowych, infrastruktury technicznej i zaplecza komunalnego (69,1 ha), tereny mieszkaniowe o wysokiej (59,3 ha) i niskiej (48,3 ha) intensywności zabudowy, tereny użytków (29,8 ha), ukształtowane tereny mieszanych funkcji gospodarczych z przewagą handlu, magazynów i nieuciążliwych zakładów produkcyjnych (15,2 ha), tereny kolei (14,6 ha) oraz tereny zieleni urządzonej (11,3 ha)[186].

Pod względem udziału powierzchni zabudowanej w powierzchni terenu Giszowiec plasuje się w pobliżu średniej dla całych Katowic (21% w Giszowcu; dla całych Katowic udział wynosi 23%). Średnia ważona liczby kondygnacji budynków w Giszowcu wynosiła w 2007 roku 1,90. Spośród osiedli wybudowanych w latach 60.-80. XX wieku osiedle Adama na tle Katowic charakteryzuje się najwyższą intensywnością zabudowy[187].

OświataEdytuj

 
Budynek Starej Szkoły przy Placu Pod Lipami 5
 
Budynek dawnej szkoły ewangelickiej przy ul. Działkowej
 
Miejskie Przedszkole nr 64, mieszczące się przy Placu Pod Lipami 2 w budynku dawnej leśniczówki
 
Przedszkole nr 91 (ul. Adama 33)
 
Szkoła Podstawowa nr 51 im. Fryderyka Chopina (ul. Przyjazna 7a)

Pierwsza szkoła w Giszowcu rozpoczęła swoją działalność 19 października 1908 roku przy placu Pod Lipami. Była to katolicka szkoła powszechna – wówczas rozpoczęło naukę w jednym budynku 55 uczniów pod opieką dwóch nauczycieli. Pozostałe dwa budynki oddano do użytku w 1913 roku. Wówczas w dwóch budynkach zorganizowano 4 oddziały, a w trzecim 8 oddziałów. 1 kwietnia 1917 roku rozpoczęto naukę w wybudowanej przy obecnej ul. Działkowej szkole ewangelickiej, a na parterze budynku zorganizowano salę przeznaczoną na cele kultu religijnego. Do 1922 roku zajęcia odbywały się jedynie w języku niemieckim, a młodzież wychowywano w duchu pruskim. Po III powstaniu śląskim i plebiscycie w budynkach tych znalazła się szkoła polska (obecnie Szkoła Podstawowa nr 54) – patronem szkoły został św. Stanisław Kostka. W latach międzywojennych działała również szkoła dla dzieci niemieckich. W 1923 roku do polskiej szkoły w Giszowcu uczęszczało 863 uczniów, do niemieckiej 322[188]. 4 lutego 1926 roku w budynku dawnej szkoły ewangelickiej zorganizowano ochronkę (przedszkole), które przeniesiono w późniejszym czasie do szkoły powszechnej. W 1928 roku do szkoły polskiej uczęszczało około 700 uczniów, natomiast do szkoły niemieckiej 170 uczniów. Na początku października 1935 roku szkołę polską podzielono na dwie placówki – na Szkołę Powszechną nr 6 im. św. Stanisława Kostki (szkoła męska) i Szkołę Powszechną nr 7 (żeńska). W 1937 roku zlikwidowano szkołę ewangelicką – do likwidacji istniały w tej szkole dwa oddziały: polski i niemiecki. W 1939 roku do polskiej szkoły uczęszczało 336 uczniów[189][190][191][192][193].

Po II wojnie światowej wznowiła działalność szkoła polska, która nosiła wówczas numer 5. W 1946 roku do szkoły uczęszczało 579 uczniów[194]. Po przyłączeniu Giszowca do Szopienic zmieniono numer szkoły na 16, a w 1959 roku patrona szkoły na Marię Konopnicką. Po włączeniu do Katowic w 1960 roku zmieniono ponownie numer szkoły – na 54. Wraz z rozwojem budownictwa mieszkaniowego i wzrostem zapotrzebowań na edukację dzieci, w 1978 roku szkołę przeniesiono do nowej siedziby przy obecnej ul. Wojciecha 9, lecz ze względu na dalszy niedobór miejsc we wrześniu 1981 roku ponownie powrócono do nauki w Starej Szkole znajdującej się przy placu Pod Lipami 5. Powstała wówczas Szkoła Podstawowa nr 51, której nadano imię Fryderyka Chopina. 1 września 1968 roku zainaugurowała działalność Szkoła Podstawowa nr 52 imienia Związku Walki Młodych. Swoją siedzibę nieistniejąca obecnie szkoła miała przy ul. Karliczka. Na nową siedzibę Szkoły Podstawowej nr 51 trzeba było czekać aż do 1993 roku, kiedy to oddano do użytku nowy budynek przy ul. Przyjaznej 7a. Wówczas to 12 października w nowym budynku rozpoczęły edukację uczniowie klas młodszych. Autorami projektu szkoły byli Stanisław Niemczyk oraz Marek i Anna Kuszewscy, którzy wygrali konkurs na projekt zagospodarowania tej części Giszowca. 1 września 2019 roku powołano Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 13, powstały z połączenia Szkoły Podstawowej nr 51 z Przedszkolami nr 61 i 91[190][192][195][196].

W latach powojennych, wraz ze wzrostem liczby mieszkańców, uruchamiano również nowe placówki przedszkolne. Pierwsza funkcjonowała zaraz po zakończeniu II wojny światowej w dawnej szkole ewangelickiej. Przedszkole te przeniesiono najpierw do willi Brachta, a w latach 60. XX wieku do budynku dawnego nadleśnictwa przy placu Pod Lipami. W 1967 roku otwarto przedszkole nr 61, w 1981 roku nr 59, a w 1985 roku nr 91[195].

W Giszowcu powstał też pierwszy w Polsce Dzienny Dom Opieki dla Dzieci Specjalnej Troski, wybudowany przez kopalnię Staszic w latach 1984–1986. Ośrodek powstał z inicjatywy pediatry i neurolog dziecięcej – Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej, będącej też mieszkanką Giszowca. Na cześć zmarłej tragicznie twórczyni nosi obecnie nazwę Ośrodek Rehabilitacyjno-Edukacyjno-Wychowawczy im. dr Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej. Zapewnia opiekę dzieciom i młodzieży w zakresie edukacyjnym, medycznym, rehabilitacyjnym i terapeutycznym[197][198][115][199].

W Giszowcu prócz wyżej wymienionego Ośrodka funkcjonują następujące obiekty szkolno-wychowawcze:

  • Żłobki:
    1. Żłobek Miejski w Katowicach. Oddział Żłobka Miejskiego przy ul. Wojciecha 23[200]
  • Przedszkola:
    1. Miejskie Przedszkole nr 59 (ul. Wojciecha 49)[201]
    2. Miejskie Przedszkole nr 61 (Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 13; ul. Karliczka 18)[202]
    3. Miejskie Przedszkole nr 64 (Plac Pod Lipami 2) – pierwsze powojenne przedszkole w Giszowcu; w 2018 roku przedszkole posiadało 3 oddziały, w którym wychowywano 71 dzieci[203].
    4. Miejskie Przedszkole nr 91 z Oddziałami Integracyjnymi (Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 13; ul. Adama 33)
    5. Niepubliczne Przedszkole i Klub Malucha Babaloo (ul. Mysłowicka 35a)[204]
  • Szkoły podstawowe i zespoły szkół:
    1. Szkoła Podstawowa nr 51 z Oddziałami integracyjnymi im. Fryderyka Chopina (Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 13; ul. Przyjazna 7a) – szkoła będąca częścią zespołu szkół, do którego łącznie w czerwcu 2019 roku uczęszczało 41 dzieci w wieku przedszkolnym, 853 uczniów w szkole podstawowej i 24 uczniów w 3. klasie gimnazjum. Funkcjonowały wówczas 42 oddziały i 2 oddziały przedszkolne, 13 klas integracyjnych i 4 klasy sportowe, w których uczyło łącznie 119 nauczycieli[205].
    2. Szkoła Podstawowa nr 54 im. Marii Konopnickiej (ul. Wojciecha 9)[206][207].
    3. Szkoła Podstawowa dla Dziewcząt Płomień (ul. Karliczka 15) – szkoła prowadząca działalność od września 2012 roku; prowadzi zajęcia w duchu nauk kościoła rzymskokatolickiego przez Stowarzyszenie Na Rzecz Edukacji i Rodziny Węgielek[208].

Bezpieczeństwo publiczneEdytuj

 
Przychodnia Bracka Staszic przy ul. Mysłowicka 13 (przed remontem)
 
Przychodnia Przyjazna przy ul. Przyjaznej 8

Podstawowe usługi związane z bezpieczeństwem publiczną musiały być zapewnione wraz z budową osiedla. W sierpniu 1910 roku podpisano umowę z lekarzem, który otworzył praktykę lekarską w nieistniejącym obecnie budynku przy ul. Gościnnej. W sąsiednim Nikiszowcu uruchomiono m.in. dla mieszkańców Giszowca barak dla osób zakaźnie chorych. Przy ul. Radosnej powstał budynek mieszczący areszt oraz remizę strażacką, a w pobliżu wybudowano wieżę strażacką. Opiekę strażacką zapewniała straż z kopalni Giesche, a także ochotnicy[209].

Po I wojnie światowej gabinet działał nadal, a opiekę pielęgniarską zaczęły prowadzić siostry zakonne – Jadwiżanki, które w 1928 roku otrzymały do dyspozycji pokój w dawnej ochronce przy obecnej ul. Gościnnej. Od 1934 roku usługiwały łącznie trzy siostry zakonne, które działały na terenie Giszowca do 27 grudnia 1939 roku[64].

Wraz z budową po II wojnie światowej nowych budynków konieczne było zapewnienie lepszego dostępu do opieki zdrowotnej. W tym celu w 1972 roku oddano do użytku ośrodek zdrowia przy ul. Mysłowickiej 13. Budynek ten składał się z dwóch części: z przychodni przyzakładowej kopalni Staszic oraz przychodni dla mieszkańców dzielnicy. Przychodnię rejonową w późniejszym czasie podzielono na przychodnie dla dzieci oraz przychodnią ogólną i specjalistyczną[115].

Na terenie Giszowca wg stanu z czerwca 2020 roku znajdują się następujące placówki ochrony zdrowia:

  • Centrum Medyczne Giszowiec (ul. Gościnna 6) – posiada gabinet podstawowej opieki zdrowotnej, 4 gabinety specjalistyczne oraz pracownię USG w których pracuje łącznie 12 lekarzy[210];
  • Delta-Med (plac Pod Lipami 9) – posiada gabinet podstawowej opieki zdrowotnej oraz 9 poradni specjalistycznych[211];
  • Przychodnia Bracka Staszic (ul. Mysłowicka 13) – posiada gabinet podstawowej opieki zdrowotnej, 8 poradni specjalistycznych, pracownie oraz Dzienny Dom Opieki Medycznej[212];
  • Przychodnia Przyjazna (ul. Przyjazna 8) – posiada gabinet podstawowej opieki zdrowotnej, 13 poradni specjalistycznych, pracownie oraz gabinet fizjoterapii[213].

Ponadto mieści się tu też Klinika Weterynaryjna Giszowiec (przy ul. Mysłowickiej 65a), a także 5 aptek i ok. 10 gabinetów stomatologicznych[214][215].

Giszowiec pod względem bezpieczeństwa publicznego w 2007 roku był drugą najbezpieczniejszą dzielnicą w Katowicach według współczynnika przestępczości, który wówczas wynosił 1,13 przestępstw na 100 mieszkańców (niższy był wówczas tylko w Podlesiu – 1,01; średnia dla całych Katowic – 3,08). W latach 2004–2007 przestępczość w Giszowcu uległa znacznemu obniżeniu – w 2004 współczynnik przestępczości wynosił 2,75 przestępstw na 100 osób. W 2007 roku wydarzyło się w Giszowcu 19 wypadków komunikacyjnych[216].

W Giszowcu nie znajduje się żaden posterunek policji oraz straży pożarnej – najbliższe znajdują się w dzielnicy Szopienice-Burowiec. Znajduje się tam Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr I Państwowej Straży Pożarnej w Katowicach (ul. Krakowska 130), a także Komisariat V Policji w Katowicach (ul. Lwowska 7), która w swoim obszarze działania obejmuje m.in. teren Giszowca[217][218].

KulturaEdytuj

 
Miejski Dom Kultury Szopienice-Giszowiec w Katowicach, Filia nr 2 w budynku Karczmy Śląskiej przy placu Pod Lipami 1
 
Izba Śląska przy placu Pod Lipami 3-3a (tzw. Gawlikówka)
 
Giszowieckie Centrum Kultury przy ul. Mysłowickiej 28/4

Działalność kulturalna w Giszowcu była prowadzona od początku powstania osiedla. W Karczmie Śląskiej urządzono miejsca na salę teatralną, a w pobliskim parku muszlę koncertową. Pierwsze organizacje kulturalne powstały już w 1909 roku. Początkowo były to organizacje niemieckie, jak Arbeiter Gesangverein der Gieschegrube (Robotnicze Towarzystwo Śpiewacze Kopalni Giesche) oraz Gartenbau-Verein (Towarzystwo Ogrodnicze) założone w 1911 roku. Już przed I wojną światową w Giszowcu działały też polskie organizacje, jak Polskie Towarzystwo Ludowe, Towarzystwo Polek czy Polskie Towarzystwo Śpiewacze. Od 1920 roku działał na terenie Giszowca chór mieszany im. Fryderyka Chopina, który zrzeszał w tamtym okresie 85 członków Jednym z czołowych dyrygentów był wówczas Henryk Bara. W styczniu 1930 roku dla pracowników kopalni Giesche otwarto bibliotekę w Nikiszowcu, a w tamtym czasie działało też Towarzystwo Czytelni Ludowych. Po II wojnie światowej w budynku dawnej gospody urządzono dom kultury, prowadząc zajęcia z różnych dziedzin kultury. W 1949 roku powstało tam kino Muza, które w 1966 roku przebudowano. Kino funkcjonowało do 1978 roku. W 1966 roku rozpoczął swoją działalność klub zakładowy przy kopalni Staszic, początkowo w dawnej willi przy ul. Pszczyńskiej. W 1984 roku przy ul. Pszczyńskiej otwarto halę widowiskowo-sportową, a trzy lata później wyremontowano budynek obecnej Gawlikówki na Klub Seniora. Ponadto na terenie Giszowca mieszkał i tworzył jeden z członków Grupy JanowskiejEwald Gawlik. Tworzył on m.in. pejzaże z Giszowca, Nikiszowca czy Janowa. Jego dzieła są prezentowane w Izbie Śląskiej (Gawlikówce). Drugim znaczącym artystą Grupy Janowskiej jest urodziny w 1936 roku na terenie Giszowca Erwin Sówka[57][219][220][221][33][222].

W roku 1971 przy kopalni Staszic została założona z inicjatywy Anzelma Siwca i Bolesława Poloka Orkiestra Symfoniczna K.H.W. S.A. KWK „Staszic”. Swoją działalność orkiestra rozpoczęła po roku funkcjonowania. Orkiestra koncertowała z okazji rocznic i świąt państwowych oraz uroczystości kopalnianych. Brała też udział w przeglądach orkiestr górniczych[223].

Na terenie Giszowca zlokalizowane są następujące placówki kulturalne:

  • Miejski Dom Kultury Szopienice-Giszowiec w Katowicach, Filia nr 2 – dom kultury, mieszczący się w budynku Karczmy Śląskiej przy placu Pod Lipami 1 i Izby Ślaskiej przy placu Pod Lipami 3-3a. W Domu Kultury prowadzone są zajęcia dla dzieci i dorosłych o różnej tematyce, w tym zajęcia wokalne, lekcje gry na instrumentach, zajęcia plastyczne, warsztaty naukowe dla dzieci, szkoła śląskiej godki, gimnastyka i aerobik, zumba, klub gry w boule i skata oraz kluby seniora. Swoje próby odbywa też zespół big-bandowy Milian Orkiestra, którego początki sięgają 1974 roku jako Orkiestra Rozrywkowa Polskiego Radia i Telewizji w Katowicach. Założycielem był muzyk jazzowy Jerzy Milian. Do MDK przynależy też Izba Śląska, która swoją działalność kulturalną pełni od 1987 roku. W 2006 roku budynek wyremontowano, a w nim zorganizowano muzeum prezentujący tradycyjną górnośląską izbę. Znajduje się tu tez galeria obrazów Ewalda Gawlika[224].
  • Giszowieckie Centrum Kultury – dom kultury, mieszczący się przy ul. Mysłowickiej 28/4, zarządzany przez Katowicką Spółdzielnię Mieszkaniową. W domu prowadzone są zajęcia dla dzieci i dorosłych, w tym lekcje gry na instrumentach, zajęcia plastyczno-literackie, zajęcia ruchowe, spotkania towarzyskie oraz warsztaty wokalne[225].

Giszowiec w literaturzeEdytuj

Giszowiec i Nikiszowiec zostały opisane w książce Czarny ogród przez laureatkę pierwszej edycji Nagrody Mediów Publicznych Cogito w dziedzinie literatury pięknej – Małgorzatę Szejnert. Opowieść była także nominowana do Nagrody Literackiej NIKE 2008 oraz do Nagrody Literackiej Gdynia 2008. Jest to dokładnie udokumentowana, reporterska historia o losach wybranych rodów z tych miejscowości. Zawiera przykłady autentycznych dokumentów, fotografie i wiele niepublikowanych dotąd informacji na temat życia postaci zasłużonych dla osiedla m.in.: Józefa Wieczorka, Alfreda Gansińca, Ewalda Gawlika, Kazimierza Kutza, Erwina Sówki, Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej i Rozalii Kajzer-Piesiur[226].

Giszowiec w filmieEdytuj

W filmie Kazimierza Kutza Paciorki jednego różańca znalazły się autentyczne, dokumentalne zdjęcia z burzenia starego osiedla górniczego na Giszowcu. Nawiązuje do tego zdarzenia także fabuła filmu, zwłaszcza wątek sporu zasłużonego powstańca i górnika Habryki z dyrektorem kopalni Klimczukiem. Habryka nie zgadza się na opuszczenie domu, w którym mieszka i na zamieszkanie w bloku. Film przyczynił się do zatrzymania akcji wyburzania, ocalała część miasta ogrodu. Filmowy dom Habryki przetrwał do dziś, jego obecny adres – ul. Przyjazna 28/1[227][41][69].

ReligiaEdytuj

W Giszowcu dominującą wspólnotą religijną jest kościół rzymskokatolicki, lecz od początku istnienia osiedla prócz katolików mieszkali ewangelicy. Początkowo katolicy z osiedla należeli do parafii w Mysłowicach, następnie do parafii św. Anny w Janowie, natomiast ewangelicy mieli swój dom modlitw w budynku szkoły ewangelickiej przy ul. Działkowej. W 1947 roku powstała pierwsza w Giszowcu katolicka parafia pw. św. Stanisława Kostki. Jej początki wiążą się z działalnością administratora parafii św. Anny ks. Alfonsa Tomaszewskiego, który w piśmie 24 września 1945 roku do Katowickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego przedstawił trzy propozycje zorganizowania samodzielnego duszpasterstwa w Giszowcu: urządzenie kaplicy w dawnej szkole ewangelickiej, przeznaczenie na cele kultu religijnego dawnego domu kawalera lub wykup lub dzierżawę przez gminę działki pod budowę nowego kościoła. Pierwotnie propozycje zostały odrzucone, lecz ostatecznie w dniu 6 czerwca 1946 roku podpisano porozumienie na mocy którego parafia przejęła niezagospodarowany teren przy ul. Górniczego Stanu. 12 maja tego roku zebrano komitet budowy kościoła, lecz nieprzychylne budowy były nowe władze gminy Janów. Poświęcenie kościoła św. Stanisława Kostki odbyło się w drugie święto Zielonych Świąt 17 maja 1948 roku[228][57][229].

Ze względu na rozbudowę osiedla i ciągle wzrastającą liczbę mieszkańców kościół stał się za mały, dlatego też postanowiono wybudować nową świątynię. 20 czerwca 1983 roku papież Jan Paweł II podczas pobytu w Katowicach poświęcił kamień węgielny pod budowę nowego kościoła pw. św. Barbary. Budowniczym kościoła oraz jego późniejszym proboszczem został ks. Izydor Harazin, natomiast za projekt kościoła odpowiadał Zygmunt Fagas. Nową parafię św. Barbary erygowano 19 sierpnia 1984 roku, a pierwsze prace przy fundamentach nowego kościoła rozpoczęto w lipcu 1985 roku. Uroczystej konsekracji świątyni dokonano 23 października 1994 roku[230].

Do parafii św. Stanisława Kostki przynależy jedyny na terenie Giszowca cmentarz, położony przy ul. Górniczego Stanu, o powierzchni 0,73 ha. O jego założenie starano się już od 14 lipca 1948 roku w piśmie do Starostwa Powiatowego. Ostatecznie parafia zyskała teren pod cmentarz 26 października 1949 roku, kiedy to podpisano protokół zdawczo-odbiorczy z przedstawicielami Nadleśnictwa Imielin. Oficjalną decyzję pozwalającą na chowanie zmarłych na cmentarzu uzyskano 16 listopada 1950 roku[231][228].

Sport i rekreacjaEdytuj

 
Korty tenisowe przy ul. Pszczyńskiej
 
Rybaczówka położona przy stawie Janina

SportEdytuj

Najstarszym klubem sportowym w Giszowcu było nieistniejące już Towarzystwo Pływackie Giszowiec-Nikiszowiec 23 założone z inicjatywy Jana Skupiny. Nieistniejący już dziś staw Małgorzata był bazą tego klubu pływackiego. Największą popularność klub zyskał dzięki zawodniczce Rozalii Kajzer-Piesiur. Była ona pierwszą olimpijką z Giszowca i uczestniczką igrzysk w Amsterdamie w 1928 roku. Do innych klubów funkcjonujących w latach międzywojennych należy m.in. Klub Sportowy 26 Giszowiec, a także kilka klubów przy kopalni Giesche, w których uczestniczyli mieszkańcy Giszowca. Poza tym na terenie Giszowca przy gospodzie funkcjonowała kręgielnia, a w pobliżu willi dyrektora pole golfowe oraz korty tenisowe[60][232][188].

W kwietniu 1945 roku TPGN zostało przejęte przez reaktywowany klub RKS Siła Giszowiec. Pierwsze walne zebranie klubu odbyło się 22 kwietnia 1946 roku. Uruchomiono wówczas sekcje hokeja na lodzie, piłki nożnej i siatkówki. W tym samym roku pierwszym powojennym mistrzem Polski w hokeju została Cracovia, a trzecie miejsce zajęła Siła Giszowiec. Alfred Gansiniec, zawodnik Siły Giszowiec, wziął udział w Zimowych Igrzyskach Olimpijskich w St. Moritz i w Zimowych Igrzyskach Olimpijskich 1952 roku w Oslo. Klub w 1948 roku doprowadził do modernizacji lodowiska. Rok później klub połączono z trzema innymi, tworząc Górnik Janów, które w późniejszym czasie przekształciło się w Naprzód Janów. Z Giszowca wywodziło się kilku wybitnych sportowców, w tym Jan Junger – taternik, alpinista i andysta, który w latach 60. i 70. XX wieku utworzył wiele nowych dróg wspinaczkowych w Andach, Alpach i Tatrach. W grudniu 1970 roku powstał Górniczy Klub Żeglarski, zrzeszający na początku 45 członków. Klub utworzył bazę żeglarską w Ogonkach w obecnym województwie warmińsko-mazurskim. Kopalnia Staszic co roku od 1965 roku organizowała spartakiady w różnych dyscyplinach, zarówno letnich, jak i zimowych[233].

W latach 1999–2003 na kortach położonych przy ul. Pszczyńskiej działało Giszowieckie Towarzystwo Tenisowe. Klub żeglarski kontynuował swoją działalność jako Stowarzyszenie Żeglarskie Zwrot, które przeniosło się z ośrodka w Ogonkach na Piękna Górę koło Giżycka. Na Giszowcu działa założony w 1992 roku Zapaśniczy Klub Sportowy Tytan 92 Katowice. Największym sukcesem w historii Tytana było drużynowe mistrzostwo Polski kadetów, wywalczone w 1997 roku w Kostrzynie. Działający na terenie osiedla Klub Sportowo-Rekreacyjny Amicus-Giszowiec prowadzi dwie sekcje: skata, a od roku 2012 pétanque[234].

Ośrodek Barbara-JaninaEdytuj

Osobny artykuł: Barbara-Janina.

Historia ośrodka leśnego Barbara-Janina w Giszowcu zaczyna się w roku 1977, kiedy to kopalnia Staszic rozpoczęła budowę ośrodka rekreacyjnego. Nazwa Barbara-Janina pochodzi od nazwy znajdujących się w pobliżu dwóch stawów, wokół których ośrodek został zlokalizowany. Stworzono w tym miejscu bazę wypoczynkową dla pracowników KWK Staszic i mieszkańców Giszowca. Lokalizacja ośrodka na terenie lasów w pobliżu stawów stwarzała idealne warunki do uprawiania sportów. Sprzyjała także wędkarstwu, spacerom pieszym i rowerowym na terenie parku leśnego. Cały ośrodek liczący około 50 ha został podzielony na kilka części: kąpielisko, teren spacerowo-wypoczynkowy i tereny sportowe. W lesie wytyczono ścieżkę zdrowia. W 1971 roku grupa wędkarzy zorganizowała tu sekcję wędkarską[33].

W 1977 roku sekcja przejęła i zagospodarowała Staw Górnik i rozpoczęła budowę Rybaczówki nad stawem Janina. Kilkakrotnie zarybiono stawy Górnik i Janina. W 1981 roku z koła miejskiego utworzono samodzielne koło Polskiego Związku Wędkarskiego. Obecnie w dawnej Rybaczówce, która była siedzibą wędkarzy, mieści się bar piwny[33].

TurystykaEdytuj

Giszowiec z racji na swoją zabytkową architekturę (unikatowa w skali europejskiej kolonia robotnicza) stanowi jedną z największych atrakcji turystycznych Katowic. Osiedle te znajduje się ono na powstałym w 2006 roku Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Na samym Giszowcu do atrakcyjnych turystycznie miejsc zalicza się m.in. Karczmę Śląską, która jest jednym z oddziałów Miejskiego Domu Kultury Szopienice-Giszowiec oraz Izbę Śląską, która zawiera galerię obrazów Ewalda Gawlika[5]. Przez teren Giszowca przechodzą następujące szlaki turystyczne[235]:

PrzypisyEdytuj

  1. Data powołania obszaru dworskiego Giszowiec.
  2. a b c d Studium... 2012 ↓, s. 3.
  3. a b c Geoportal krajowy (pol.). geoportal.gov.pl. [dostęp 2020-05-19].
  4. a b Uchwała NR XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 r.. [dostęp 2014-04-04].
  5. a b Osiedle Giszowiec (pol.). www.zabytkitechniki.pl. [dostęp 2020-05-17].
  6. a b Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 43.
  7. a b c Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 12–14.
  8. Studium... 2012 ↓, s. 37–38.
  9. Studium... 2012 ↓, s. 41.
  10. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 9.
  11. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 44–49.
  12. Fajer 2008 ↓, s. 119–130.
  13. Studium... 2012 ↓, s. 33.
  14. a b Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 54–61.
  15. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 64–65.
  16. a b Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 14–15.
  17. Urząd Miasta Katowice: Prognoza oddziaływania na środowisko projektu studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice - II edycja. 2009, s. 70. (pol.)
  18. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 61–63.
  19. Raport o stanie jednolitych części wód podziemnych w dorzeczach – stan na rok 2016, Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy, 2017, s. 96 (pol.).
  20. Centralna Baza Danych Geologicznych. Geoportal (pol.). Państwowy Instytut Geologiczny. [dostęp 2020-05-20].
  21. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 14.
  22. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 51–54.
  23. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 19.
  24. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 25.
  25. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 70–72.
  26. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 78.
  27. Centralny rejestr form ochrony przyrody (pol.). crfop.gdos.gov.pl. [dostęp 2020-05-19].
  28. Ponadstuletni buk Anton umiera. Drzewo nie zostanie jednak ścięte (pol.). katowice.wyborcza.pl, 2015-05-20. [dostęp 2020-05-20].
  29. Buk Anton umiera (pol.). swietodrzewa.pl. [dostęp 2020-05-20].
  30. Park Giszowiecki (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-05-20].
  31. Studium... 2012 ↓, s. 32.
  32. Studium... 2012 ↓, s. 34.
  33. a b c d Tofilska 2016 ↓, s. 160–162.
  34. Studium... 2012 ↓, s. I.11.
  35. Polski Związek Działkowców – Okręgowy Zarząd Śląski: Rejon Katowice (pol.). www.slaski-ozpzd.pl. [dostęp 2020-05-22].
  36. a b Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 14.
  37. Szejnert 2007 ↓, s. 26–27.
  38. Szejnert 2007 ↓, s. 94.
  39. Dz. U. Śl. z 1922 r. Nr 13, poz. 43.
  40. Szejnert 2007 ↓, s. 499.
  41. a b c d Lewandowski 1998 ↓, s. 50–52.
  42. Szejnert 2007 ↓, s. 405.
  43. Szejnert 2007 ↓, s. 409–411.
  44. Tofilska 2016 ↓, s. 9–11.
  45. a b Matuszek 2008 ↓, s. 24.
  46. Matuszek 2008 ↓, s. 25.
  47. Szejnert 2007 ↓, s. 41.
  48. Urząd celny znajdował się przy skrzyżowaniu ówczesnej szosy katowickiej i mysłowickiej. Miejsce, w którym stał budynek znajduje się obok przystanku autobusowego w kierunku Katowic przy ul. Pszczyńskiej naprzeciw ul. Mysłowickiej 4. Obecnie budynek już nie istnieje.
  49. Uthemann w giszowieckim domu kultury (pol.). katowice.wyborcza.pl, 2006-06-20. [dostęp 2020-05-16].
  50. a b c Historia powstania osiedla (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  51. Tofilska 2016 ↓, s. 27–28.
  52. a b c d Matuszek 2008 ↓, s. 26–27.
  53. a b Szejnert 2007 ↓, s. 362.
  54. Tofilska 2016 ↓, s. 59.
  55. Tofilska 2016 ↓, s. 53–58.
  56. Szejnert 2007 ↓, s. 92.
  57. a b c d e f g h i j Szaraniec 1996 ↓, s. 102–106.
  58. Szejnert 2007 ↓, s. 106–108.
  59. a b Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 18.
  60. a b Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 34.
  61. Tofilska 2016 ↓, s. 67–71.
  62. Tofilska 2016 ↓, s. 73–74.
  63. Tofilska 2016 ↓, s. 74–79.
  64. a b Tofilska 2016 ↓, s. 79–82.
  65. Szejnert 2007 ↓, s. 219.
  66. Masakra w giszowieckim lesie (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  67. Tofilska 2016 ↓, s. 108–124.
  68. Tofilska 2016 ↓, s. 125–128.
  69. a b Szejnert 2007 ↓, s. 366–368.
  70. Henryka Wach-Malicka: O człowieku, który nie chciał mieszkać w szufladzie (pol.). slaskie.naszemiasto.pl, 2006-02-27. [dostęp 2020-05-16].
  71. a b c Tofilska 2016 ↓, s. 133–138.
  72. a b c Tofilska 2016 ↓, s. 138–146.
  73. rhein-zeitung.de: Flugzeugentführungen nach Deutschland (niem.). [dostęp 2020-05-16].
  74. Szejnert 2007 ↓, s. 386.
  75. a b Tofilska 2016 ↓, s. 178–180.
  76. Rada Miejska w Katowicach, Uchwała Nr VIII/44/90 Rady Miejskiej w Katowicach z dnia 8 października 1990 r. w sprawie zmiany i nadania nazw ulicom i osiedlom w Katowicach (pol.).
  77. a b Tofilska 2016 ↓, s. 180–182.
  78. Tofilska 2016 ↓, s. 183.
  79. a b Kopalnia Wieczorek przekazana do likwidacji (pol.). W: Puls Biznesu [on-line]. pb.pl, 2018-03-31. [dostęp 2020-06-09].
  80. Tofilska 2016 ↓, s. 188–192.
  81. Adam Hajduga, Portfolio Szlaku Zabytków Techniki województwa śląskiego, Ewa Bogacz-Wojtanowska, Łukasz Gaweł, Anna Góral (red.), „Szlaki kulturowe jako medium zmian w kulturze”, Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Małopolski, 2016, s. 51–88 (pol.).
  82. Studium... 2012 ↓, s. 23.
  83. a b Studium... 2012 ↓, s. MI.21.
  84. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 49.
  85. Dzielnice Katowic (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2016-01-21].
  86. Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Katowice na lata 2016–2021. „Załącznik do projektu uchwały Rady Miasta Katowice w sprawie przyjęcia Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Katowice na lata 2016–2021.”, s. 9, 2016-05-04 (pol.). 
  87. a b Tofilska 2016 ↓, s. 30.
  88. Szejnert 2007 ↓, s. 58.
  89. Tofilska 2007 ↓, s. 51.
  90. Urząd Miasta Katowice: Dzielnice Katowic (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-06-10].
  91. Adam Drobniak, Adam Polko, Klaudia Plac, Diagnoza sytuacji społeczno-ekonomicznej Miasta Katowice wraz z wyznaczeniem obszarów rewitalizacji i analizą strategiczną, Katowice: Miasto Katowice, 2014, s. 7, ISBN 978-83-61061-97-7.
  92. Wiceprezydent Miasta Katowice, DEMOGRAFIA KATOWIC, „Zał. 11 do pisma nr SO-IV.0644.82.2015.KP z dn. 7 października 2015 roku”, Katowice 2015, s. 4 (pol.).
  93. Załącznik nr 3 do Zarządzenia nr 714/2016 Prezydenta Miasta Katowice z dnia 11.03.2016 w sprawie określenia zasad i harmonogramu realizacji Budżetu Obywatelskiego Katowice 2017, 11 marca 2016 (pol.).
  94. Podział środków finansowych VII edycji Budżetu Obywatelskiego Katowice (na rok 2021) z podziałem na jednostki pomocnicze i projekty zadań o charakterze ogólnomiejskim (wg stanu ludności Katowic na dzień 31 grudnia 2019 r.) z uwzględnieniem środków pozostałych po głosowaniu w poprzednich edycjach Budżetu Obywatelskiego, www.bo.katowice.eu (pol.).
  95. Studium... 2012 ↓, s. Z I.13.
  96. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 16.
  97. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 18–19.
  98. Rada Jednostki Pomocniczej Nr 17 Giszowiec (pol.). rjp17.giszowiec.pl. [dostęp 2020-05-30].
  99. Rada Jednostki Pomocniczej nr 17 Giszowiec (pol.). bip.katowice.eu. [dostęp 2020-05-30].
  100. Rada Miejska Katowic: Uchwała nr LII/698/02 Rady Miejskiej Katowic z dnia 10 lipca 2002 r. (pol.). [dostęp 2010-07-18].
  101. Biuletyn Informacji Publicznej. Urząd Miasta Katowice. Radni V kadencji [dostęp 2010-07-18] [zarchiwizowane z adresu 2010-08-10].
  102. Rada Miasta Katowice: Okręg wyborczy nr 2 (pol.). [dostęp 2010-07-18].
  103. Administracja Osiedla Giszowiec (pol.). www.ksm.katowice.pl. [dostęp 2020-05-30].
  104. Administracja Staszic (pol.). www.sdsm.pl. [dostęp 2020-05-30].
  105. Administracja Wieczorek (pol.). www.sdsm.pl. [dostęp 2020-05-30].
  106. Jaros 1984 ↓, s. 28.
  107. Tofilska 2016 ↓, s. 129–133.
  108. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 89.
  109. Historia powstania Kopalni Staszic (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  110. Śląska Okręgowa Izba Inżynierów Budownictwa (pol.). slk.piib.org.pl. [dostęp 2020-06-01].
  111. Beton Katowice – betoniarnia Górażdże (pol.). www.gorazdze.pl. [dostęp 2020-06-01].
  112. Tajchem Kozik Grupa Spółka Jawna (pol.). bielinka.pl. [dostęp 2020-06-01].
  113. Polska Grupa Farmaceutyczna S.A. (pol.). www.pgf.com.pl. [dostęp 2020-06-01].
  114. Studium... 2012 ↓, s. 62–63.
  115. a b c Tofilska 2016 ↓, s. 146–148.
  116. Biedronka. Lista sklepów – Katowice (pol.). www.biedronka.pl. [dostęp 2020-06-10].
  117. Carrefour Market Katowice (pol.). sklep.carrefour.pl. [dostęp 2020-06-10].
  118. Lewiatan Katowice (pol.). lewiatan.pl. [dostęp 2020-06-10].
  119. Lewiatan – Sklep (pol.). mapa.targeo.pl. [dostęp 2020-06-10].
  120. Lidl. Lista sklepów (pol.). lidl.pl, 2020-06-08. [dostęp 2020-06-10].
  121. Kia Euro-Kas – Autoryzowany Dealer Kia. Kontakt (pol.). kia.eurokas.pl. [dostęp 2020-06-10].
  122. Euro-Kas SA. Kontakt (pol.). eurokas.volvocars-partner.pl. [dostęp 2020-06-10].
  123. Honda JKK Moto. Kontakt (pol.). honda.jkk.com.pl. [dostęp 2020-06-10].
  124. Automobilklub Śląski: Okręgowa Stacja Kontroli Pojazdów w Katowicach (pol.). www.auto-slaski.katowice.pl. [dostęp 2020-06-10].
  125. AMIC Polska: PL064 Katowice (pol.). amicenergy.pl. [dostęp 2020-06-10].
  126. BP Europa SE: Mapa stacji bp (pol.). www.bp.com. [dostęp 2020-06-10].
  127. Studium... 2012 ↓, s. 72.
  128. Absalon, Czaja i Jankowski 2012 ↓, s. 65–69.
  129. Studium... 2012 ↓, s. 87.
  130. Grzegorz Żądło: Ścieki z Katowic przestaną płynąć do Sosnowca (pol.). katowice24.info, 2019-10-24. [dostęp 2020-06-04].
  131. Studium... 2012 ↓, s. 87–90.
  132. Studium... 2012 ↓, s. 84.
  133. Mapa sieci elektroenergetycznej (pol.). ebin.josm.pl. [dostęp 2020-07-04].
  134. Studium... 2012 ↓, s. 85.
  135. a b c Studium... 2012 ↓, s. 75.
  136. Studium... 2012 ↓, s. 76.
  137. Studium... 2012 ↓, s. MI.30.
  138. Soida 1997 ↓, s. 48.
  139. Linia Katowice Szopienice Północne – Katowice Muchowiec (657) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-05-30].
  140. Soida 1997 ↓, s. 175.
  141. Linia Dąbrowa Górnicza Towarowa – Panewnik (171) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-05-30].
  142. www.bazakolejowa.pl (pol.). Linia Mysłowice – Katowice Muchowiec (655). [dostęp 2020-05-30].
  143. a b c d Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas linii kolejowych polski 2010. Rybnik: Wydawnictwo Eurosprinter, 2010. ISBN 978-83-926946-8-7.
  144. Linia JCA – Klara (CTL Maczki-Bór 401) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-05-30].
  145. CTL Maczki-Bór S.A. w Sosnowcu, Rozkład jazdy pociągów na rok 2013 / 2014 (pol.).
  146. Linia Staszic – KWK Staszic (898) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-05-30].
  147. Kolej wąskotorowa Balkan (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  148. a b Neubau (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  149. Adam Rygiel-Berezowski: Nad jaką rzeką leżą Katowice (pol.). www.portal.katowice.pl, 2004-01. [dostęp 2020-05-16].
  150. a b Zarząd Transportu Metropolitalnego: Rozkład jazdy ZTM (pol.). rj.metropoliaztm.pl. [dostęp 2020-06-01].
  151. GZM: Ruszył montaż kolejnych tablic SDIP. Tym razem większość trafi do Zagłębia (pol.). www.transport-publiczny.pl, 2020-03-05. [dostęp 2020-06-01].
  152. Infrastruktura rowerowa Katowic (pol.). www.google.com/maps. [dostęp 2020-08-17].
  153. OpenStreetMap. Mapa rowerowa (pol.). www.openstreetmap.org. [dostęp 2020-08-17].
  154. Urząd Miasta Katowice: Podstawowa Sieć Infr. Rowerowej - wyszczególnienie funkcji (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-08-17].
  155. Urząd Miasta Katowice: Katowice na rowery. Trasy (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-08-17].
  156. Coraz więcej rowerów miejskich na Śląsku (pol.). citybybike.pl, 2017-08-09. [dostęp 2020-08-17].
  157. City by bike. Mapa stacji (pol.). citybybike.pl. [dostęp 2020-08-17].
  158. a b c d Giszowiec – nowa górnośląska wieś górnicza (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  159. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 24–26.
  160. a b Szejnert 2007 ↓, s. 37.
  161. a b Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 13.
  162. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 37.
  163. Szejnert 2007 ↓, s. 36.
  164. a b c Matuszek 2008 ↓, s. 28–30.
  165. Tofilska 2016 ↓, s. 33.
  166. Tofilska 2016 ↓, s. 35.
  167. Szejnert 2007 ↓, s. 38.
  168. Szejnert 2007 ↓, s. 39.
  169. Matuszek 2008 ↓, s. 26.
  170. Szejnert 2007 ↓, s. 40.
  171. Szejnert 2007 ↓, s. 417.
  172. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 19.
  173. Kolonia amerykańska (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  174. Współczesna zabudowa (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  175. Katowickie budynki (pol.). katowickiebudynki.eu. [dostęp 2020-05-26].
  176. Osiedle mieszkaniowe „Giszowiec – Kasztany” w Katowicach (pol.). tbs.katowice.pl. [dostęp 2020-05-26].
  177. a b Osiedle „Giszowiec-Kasztany” (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  178. Osiedle Pod Kasztanami – Katowice Giszowiec (pol.). tbs.katowice.pl. [dostęp 2020-05-26].
  179. Lokalny Program rewitalizacji miasta Katowice na lata 2007–2013 [dostęp 2010-07-30] [zarchiwizowane z adresu 2016-07-22].
  180. Śląski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Katowicach: Rejestr zabytków w Katowicach. www.wkz.katowice.pl. [dostęp 2011-01-06].
  181. Wykaz wpisanych obiektów do rejestru zabytków w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 3 lipca 2020 r. (pol.) wkz.katowice.pl [dostęp 2020-07-03].
  182. Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach: Ewidencja miejsc pamięci województwa śląskiego: miasto Katowice (pol.). www.katowice.uw.gov.pl. [dostęp 2020-06-10].
  183. Anton Uthemann (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-06-10].
  184. Studium... 2012 ↓, s. 18.
  185. Studium... 2012 ↓, s. 8.
  186. Studium... 2012 ↓, s. Z I.8.
  187. Studium... 2012 ↓, s. 10.
  188. a b Szejnert 2007 ↓, s. 120–121.
  189. Szejnert 2007 ↓, s. 208.
  190. a b Szkoła Podstawowa nr 51 w Katowicach: Historia szkoły (pol.). www.szkola51.pl. [dostęp 2020-05-28].
  191. Wędrowki po Giszowcu (pol.). UMKWpG. [dostęp 2020-05-29].
  192. a b Tofilska 2016 ↓, s. 44–45.
  193. Tofilska 2016 ↓, s. 83–88.
  194. Szejnert 2007 ↓, s. 307.
  195. a b Tofilska 2016 ↓, s. 148–153.
  196. Szejnert 2007 ↓, s. 444–446.
  197. Ośrodek Rehabilitacyjno-Edukacyjno-Wychowawczy im. Dr Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej w Katowicach-Giszowcu (pol.). www.orew.katowice.pl. [dostęp 2020-05-16].
  198. Ośrodek Rehabilitacyjno-Edukacyjno-Wychowawczy im. dr Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-28].
  199. Szejnert 2007 ↓, s. 399.
  200. Żłobek Miejski w Katowicach. Wojciecha 23A (pol.). www.zlobek.katowice.pl. [dostęp 2020-05-29].
  201. Miejskie Przedszkole nr 59 w Katowicach (pol.). przedszkole59.wordpress.com. [dostęp 2020-05-29].
  202. Przedszkole Nr 61 przy Zespole Szkolno-Przedszkolnym nr 13 w Katowicach (pol.). www.przedszkole61.katowice.pl. [dostęp 2020-05-29].
  203. Miejskie Przedszkole nr 64 w Katowicach (pol.). mp64.katowice.eu. [dostęp 2020-05-29].
  204. Niepubliczne Przedszkole i Klub Malucha Babaloo (pol.). www.facebook.com. [dostęp 2020-05-29].
  205. Organizacja szkoły (pol.). www.szkola51.pl. [dostęp 2020-05-28].
  206. Szkoła Podstawowa nr 54 im. Marii Konopnickiej w Katowicach (pol.). www.sp54.katowice.pl. [dostęp 2020-05-28].
  207. Rada Miasta Katowice, Uchwała nr VIII/160/19 Rady Miasta Katowice z dnia 30 maja 2019 r. w sprawie utworzenia Zespołu Szkolno-Przedszkolnego Nr 13 w Katowicach, w skład którego wchodzą Szkoła Podstawowa Nr 51 z Oddziałami Integracyjnymi im. Fryderyka Chopina w Katowicach ul. Przyjazna 7a, Miejskie Przedszkole Nr 61 w Katowicach ul. Karliczka 18 oraz Miejskie Przedszkole Nr 91 z Oddziałami Integracyjnymi w Katowicach ul. Adama 33. (pol.).
  208. Szkoła Podstawowa dla Dziewcząt Płomień (pol.). www.plomien.edu.pl. [dostęp 2020-05-28].
  209. Tofilska 2016 ↓, s. 45–46.
  210. Centrum Medyczne Giszowiec (pol.). www.cmgiszowiec.pl. [dostęp 2020-05-30].
  211. Poradnia Delta-Med (pol.). [dostęp 2020-05-30].
  212. Przychodnia Bracka Staszic (pol.). www.uniabracka.pl. [dostęp 2020-05-30].
  213. Przychodnia „Przyjazna” (pol.). www.swiat-zdrowia.pl. [dostęp 2020-05-30].
  214. Klinika Weterynaryjna Giszowiec (pol.). wetklinika.pl. [dostęp 2020-05-30].
  215. Mapy Google (pol.). www.google.pl. [dostęp 2020-05-30].
  216. Studium... 2012 ↓, s. 73.
  217. Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr I (pol.). strazpozarna.katowice.pl. [dostęp 2020-06-10].
  218. Komisariat V Policji w Katowicach (pol.). katowice.slaska.policja.gov.pl. [dostęp 2020-06-10].
  219. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 33.
  220. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 35.
  221. Tofilska 2016 ↓, s. 43.
  222. Szejnert 2007 ↓, s. 402–403.
  223. Orkiestra Symfoniczna K.H.W. S.A. KWK „Staszic” (pol.). staszic-orkiestry.pl. [dostęp 2020-05-30].
  224. Miejski Dom Kultury Szopienice-Giszowiec w Katowicach (pol.). mdk.katowice.pl. [dostęp 2020-05-30].
  225. Giszowieckie Centrum Kultury (pol.). www.ksm.katowice.pl. [dostęp 2020-05-30].
  226. Bartosz Marzec: Cogito za reportaż o Śląsku (pol.). www.rp.pl, 2008-09-23. [dostęp 2020-05-16].
  227. Smolorz 2012 ↓, s. 134–136.
  228. a b Tofilska 2016 ↓, s. 163–177.
  229. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 19–20.
  230. Tofilska 2016 ↓, s. 192.
  231. Studium... 2012 ↓, s. 70.
  232. Tofilska 2016 ↓, s. 99–107.
  233. Tofilska 2016 ↓, s. 156–159.
  234. Tofilska 2016 ↓, s. 187–188.
  235. Urząd Miasta Katowice: Szlaki turystyczne (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-06-10].

BibliografiaEdytuj