Lubartów

miasto i gmina miejska w województwie lubelskim

Lubartówmiasto i gmina miejska w województwie lubelskim, siedziba powiatu lubartowskiego oraz gminy wiejskiej Lubartów, położone 26 km na północ od Lublina. 31 grudnia 2021 r. miasto o powierzchni 13,91 km² zamieszkiwały 21 373 osoby[1]. Lubartów leży na lewym brzegu rzeki Wieprz, na Wysoczyźnie Lubartowskiej, zaliczanej do Niziny Południowopodlaskiej, która leży w pasie Nizin Środkowopolskich. Miejscowość jest położona w historycznej Małopolsce, w ziemi lubelskiej.

Lubartów
miasto i gmina
Ilustracja
Pałac Sanguszków.
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 lubelskie

Powiat

lubartowski

Aglomeracja

lubelska

Data założenia

29 maja 1543

Prawa miejskie

29 maja 1543

Burmistrz

Krzysztof Mariusz Paśnik

Powierzchnia

13,91 km²

Wysokość

144–184 m n.p.m.

Populacja (2019-12-31)
• liczba ludności
• gęstość


21 373
1536,5 os./km²

Strefa numeracyjna

81

Kod pocztowy

21-100

Tablice rejestracyjne

LLB

Plan miasta
Plan Lubartowa
Położenie na mapie powiatu lubartowskiego
Mapa konturowa powiatu lubartowskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Lubartów”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej znajduje się punkt z opisem „Lubartów”
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa konturowa województwa lubelskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Lubartów”
Ziemia51°27′44″N 22°36′31″E/51,462222 22,608611
TERC (TERYT)

0608011

SIMC

0956313

Urząd miejski
ul. Jana Pawła II 12
21-100 Lubartów
Strona internetowa
BIP

Lewartów został założony 29 maja 1543 przez Piotra Firleja na terenie wsi Łucka i Szczekarków[2]. W kolejnych latach miasto stało się ważnym ośrodkiem kalwinizmu[3]. Zostało zniszczone w czasie potopu szwedzkiego i przez kolejne stulecie funkcjonowało jak duża wieś[2]. Paweł Karol Sanguszko odziedziczył Lewartów na początku XVIII wieku, podniósł go z upadku gospodarczego[4]. Na jego prośbę król August III Sas 22 listopada 1744 potwierdził prawa miejskie, zmienił nazwę na Lubartów i nadał miastu herb[2].

Położenie

edytuj

Lubartów administracyjnie należy do województwa lubelskiego i powiatu lubartowskiego, jest gminą miejską[5]. Leży ok. 26 km na północ od Lublina[6]. Miasto leży na Wysoczyźnie Lubartowskiej, zaliczanej do Niziny Południowopodlaskiej[7], będącej częścią Nizin Środkowopolskich[8]. Jest położone w historycznej ziemi lubelskiej, zaliczanej do Małopolski[9]. Wschodnią granicę administracyjną Lubartowa stanowi rzeka Wieprz, choć skraj zabudowy miejskiej znajduje się w odległości około 1 km od rzeki, jedynie w północnej części miasta znajduje się kilka budynków w pobliżu rzeki[10]. Wysokość Lubartowa mieści się w przedziale 144–184 m n.p.m.[11]

Sąsiaduje z miejscowościami: Chlewiska, Szczekarków, Lisów, Skrobów, Skrobów-Kolonia, Nowodwór, Annobór-Kolonia, Łucka i Łucka-Kolonia należącymi do gminy wiejskiej Lubartów i z wsią Serniki należącą do gminy Serniki. Na czwórstyku między Lubartowem, Chlewiskami, Pałecznicą i Szczekarkowem styka się jednym punktem z wsią Pałecznica należącą do gminy Niedźwiada[10].

Powierzchnia miasta wynosi 13,91 km²[6], co stanowi 1,08% powierzchni powiatu[12]. Według danych GUS z 2014 roku użytki rolne stanowią 55,3% terenów miasta, 0,4% zajmują lasy, a 1,5% nieużytki[13].

Nie ma konsensusu w sprawie przynależności Lubartowa do aglomeracji lubelskiej. Miejscowość zaliczono do aglomeracji w planie zagospodarowania przestrzennego województwa z 2002 r.[14], należy też do Lubelskiego Obszaru Metropolitalnego[15]. Miasta nie zaliczyli do aglomeracji Paweł Swianiewicz i Urszula Klimska w pracy z 2005[16], a także Jan Parysek w książce z 2008[17].

Przyroda

edytuj

W latach 90. XX wieku ustalono, że florę synantropijną Lubartowa stanowi 538 gatunków i podgatunków roślin naczyniowych. 61,7 % z nich stanowią gatunki rodzime. Najwięcej z nich jest roślin łąkowych (107 gatunków) oraz leśnych i zaroślowych (137 gatunków). Stwierdzono też jeden apofit solniskowy. Zanotowano rośliny rzadko podawane dla Polski południowo-wschodniej. Rosły one głównie wzdłuż linii kolejowej LublinŁuków, jak również na wysypiskach śmieci w Jacku i przy szosie do Chlewisk. Pojedyncze stanowiska miały: komosa wielonasienna, łoboda ogrodowa, łoboda błyszcząca, łoboda szara, rdestowiec sachaliński, szarłat biały, szarłat siny, mak piaskowy, rukiewnik wschodni, lulek czarny, werbena pospolita, kroplik żółty, babka piaskowa, rzepień włoski, szparag lekarski, miłka drobna, mannica odstająca i stokłosa łuskowata[18].

Historia

edytuj
 
Włościanie spod Lubartowa w regionalnych strojach ludowych z książki Oskara Kolberga.

29 maja 1543 Zygmunt I Stary zezwolił Piotrowi Firlejowi na założenie miasta na gruncie wsi Szczekarkowa i Łucki[19], nazwanego od herbu FirlejówLewart, Lewartowem. Prywatne miasto szlacheckie Lewartów położone było w drugiej połowie XVI wieku w powiecie lubelskim w województwie lubelskim[20]. W 1739 roku należał wraz z folwarkiem do klucza Lubartów Lubomirskich[21]. W pobliżu Lewartowa stykały się granice Lubelszczyzny z Polesiem (ziemią brzeską) i Rusią Czerwoną (ziemią chełmską)[22].

Za rządów Mikołaja, syna Piotra – kalwina i wodza innowierców małopolskich[23] sprowadzono wysoko wykwalifikowanych rzemieślników z Francji, Niemiec i Holandii, jak również hodowców bydła, którzy znacząco przyczynili się do rozwoju miasta. Pod koniec XVI w. Lewartów był ośrodkiem ruchu reformacyjnego. Założone w mieście przez Mikołaja Kazimierskiego gimnazjum ariańskie zasłynęło w całej Rzeczypospolitej. Jego rektorem był Wojciech z Kalisza[24]. W 1580 roku odbył się synod braci polskich[25].

Później miasto wielokrotnie zmieniało właścicieli. Na początku XVIII w. byli nimi Sanguszkowie, którzy przyczynili się do dalszego rozwoju miasta: przebudowali pałac, wybudowali dwa barokowe kościoły oraz kilka kamienic. Na prośbę Pawła Karola Sanguszki (rzekomo protoplastą jego rodu miał być Lubart, syn wielkiego księcia litewskiego – Giedymina) August III, przywilejem z 22 listopada 1744 roku wydał zgodę na zmianę nazwy miasta na Lubartów (nazwa używana jest do dzisiaj), nadał herb oraz odnowił prawa miejskie.

Gmina żydowska była już zorganizowana w XVI w. Posiadała dwa cmentarze (stary i nowy). W 1819 roku utworzono nowy kirkut, który ostatnio uporządkowano, a z pozostałych macew utworzono lapidarium. Z nagrobków można wywnioskować, iż gmina żydowska była zamożna. Drugi cmentarz pochodzącego z XVII w. nie zachował się.

Okres zaborów

edytuj

Po rozbiorach Polski Lubartów znalazł się pod zaborem austriackim, a od 1815 roku pod zaborem rosyjskim. W okresie powstania listopadowego w 1831 roku niedaleko Lubartowa miała miejsce bitwa. W okresie powstania styczniowego w 1863 roku niedaleko Lubartowa również została stoczona bitwa.

W XIX wieku kilkakrotnie wybuchały pożary (1831, 1838 i 1846). Dopiero w 1866 roku miasto uzyskało status miasta powiatowego. W 1912 roku działało tutaj siedem zakładów przemysłowych (cztery olejarnie, dwa młyny oraz browar). Wartość ich produkcji wynosiła ponad 65 tysięcy rubli.

Okres II RP

edytuj

W 1922 r. w mieście rozpoczęła działalność huta szkła[26].

W 1931 roku w czasie zajść chłopskich w Lubartowie zatrzymani przez policję byli bici gumami w stopy, mieli wbijane drzazgi za paznokcie, wyrywane włosy, a nawet byli wieszani głową w dół aby wlewać im wodę do nosa po zaklejeniu ust[27].

II wojna światowa

edytuj

Oddziały niemieckie zajęły miasto 19 września 1939[3]. Podczas okupacji Lubartów należał do powiatu radzyńskiego, a od października 1941 lubelskiego w dystrykcie lubelskim Generalnego Gubernatorstwa[28].

W 1939 r. Żydzi stanowili 42% mieszkańców miasta. Jesienią 1939 splądrowano i zburzono synagogę, kirkut i domy należące do Żydów. 4 stycznia 1940 powołano Judenrat, wiosną 1941 wytyczono getto. 9 i 10 kwietnia 1942 lubartowskich Żydów wywieziono do obozów zagłady w Sobiborze i w Bełżcu. W ciągu miesiąca do miasta sprowadzono Żydów ze Słowacji, których wymordowano 11 października. Po zagładzie przeprowadzonej tego dnia w miejscowości zostało kilkunastu Żydów, część z nich wywieziono do Łęcznej, resztę rozstrzelano 29 stycznia 1943 r. Po wyzwoleniu Lubartowa z kryjówek wyszło około 40 Żydów[29][30].

1 września 1943 roku oddział Gwardii Ludowej (dowódca – Ryszard Postowicz „Murzyn”) przeprowadził akcję likwidacyjną Konstantego Burki – dyrektora szpitala w Lubartowie, który współpracował z Gestapo[31]. 22 lipca 1944 roku miasto zostało wyzwolone przez żołnierzy Armii Krajowej[32][33].

W wyparciu wojsk niemieckich, w 1944 roku formowała się tu 4 Brygada Saperów 2 Armii Wojska Polskiego (upamiętniała to tablica na ul. Poprzecznej)[34].

Okres powojenny

edytuj

W Lubartowie działał do lat 90. XX w. oddział Zakładów Radiowych im. M. Kasprzaka w Warszawie, później Zakłady Wytwórcze Magnetofonów „Unitra-Lubartów”, znany z takich wyrobów jak RP-701, Wilga, Finezja, Condor.

W latach 1975–1998 miasto należało administracyjnie do ówczesnego województwa lubelskiego[35]

Demografia

edytuj

Dane z 30 czerwca 2017 roku[36]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób % osób % osób %
Populacja 22 166 100 11 644 52,5 10 522 47,5
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
1593,5 837,1 756,4
  • Piramida wieku mieszkańców Lubartowa w 2014 roku[37].


 

Symbole

edytuj
Symbole Lubartowa
 
Herb Lubartowa
 
Flaga Lubartowa
Osobny artykuł: Herb Lubartowa.

Tarcza herbu Lubartowa jest podzielona na dwie części. W górnym, czerwonym polu znajduje się rycerz w błękitnej zbroi, z niebieską tarczą na lewym ramieniu. Na tarczy znajduje się złoty krzyż lotaryński. Rycerz trzyma srebrny miecz w prawej ręce. Siedzi na srebrnym koniu, którego czaprak, ogłowie i popręgi są błękitne. Dolne, błękitne pole jest symetryczne. Przedstawia dwa srebrne lamparty skaczące na zielone drzewo[38]. Herb został nadany przez króla Augusta III Sasa na prośbę właściciela miasta, Pawła Karola Sanguszki 22 listopada 1744 r.[39] Wygląd herbu określa uchwała Rady Miasta Lubartów Nr XII/188/04 z dnia 27 sierpnia 2004 r. w sprawie herbu miasta Lubartów[38][40].

Barwy miasta to czerwony i niebieski ułożone w dwóch poziomych, równoległych pasach o równej szerokości, gdzie górny jest czerwony. W pionowym układzie czerwony jest lewy pas. Barwy miejskie stanowią składniki flagi, która jest prostokątnym płatem tkaniny o umieszczonym na maszcie. Stosunek szerokości flagi do jej długości wynosi 5:8. Barwy i flagę Lubartowa określa uchwała Rady Miasta Lubartów Nr XII/188/04 z dnia 27 sierpnia 2004 r. w sprawie barw miasta Lubartów[41][42].

Pieśnią miasta jest utwór O Ziemio Lubartowska skomponowany przez Stanisława Latka. Pieśń miasta oficjalnie zatwierdzono uchwałą Rady Miasta Lubartów Nr XXI/134/96. Melodia utworu jest hejnałem miejskim, granym codziennie z ratusza i wież Bazyliki św. Anny[43].

Polityka

edytuj

Lubartów jest gminą miejską[5]. W skład rady miasta wchodzi 21 radnych[44]. Miasto jest podzielone na cztery okręgi wyborcze w wyborach do rady[45]. Przewodniczącym VIII kadencji rady miasta jest Grzegorz Gregorowicz, a wiceprzewodniczącym Andrzej Zieliński[44]. Od 2018 roku funkcję burmistrza miasta pełni Krzysztof Mariusz Paśnik[46]. W Lubartowie działa też Młodzieżowa Rada Miasta[47] i Rada Seniorów[48]. Miejscowość jest siedzibą powiatu lubartowskiego[49] i gminy wiejskiej Lubartów[50].

Współpraca międzynarodowa

edytuj

Lista miast partnerskich Lubartowa[51]:

Transport

edytuj
 
Stacja kolejowa Lubartów

W 2002 r. wybudowano jednojezdniową obwodnicę Lubartowa o długości 8,4 km[52], będącą częścią drogi krajowej nr 19[53]. Na przełomie 2025 i 2026 roku obwodnica razem z drogą do Lublina ma zostać przebudowana na dwujezdniową drogę ekspresową[54] jako fragment trasy Via Carpatia[55]. Plany obejmują dwa węzły bezkolizyjne na obwodnicy - Lubartów Północ i Lubartów Zachód oraz miejsce obsługi podróżnych w pobliżu miejscowości Annobór[56].

Przez północną część miasta przebiega droga wojewódzka nr 815 prowadząca na północny wschód, do Parczewa i Wisznic[57].

W styczniu 2022 w Lubartowie zaczęła funkcjonować jednoliniowa komunikacja miejska. Linia liczy 26 przystanków, ma długość 17 km[58]. We wrześniu 2022 uruchomiono drugą, krótszą linię biegnącą wzdłuż osi północ-południe[59].

Przez Lubartów przebiega linia kolejowa nr 30 (ŁukówLublin) ze stacją w Lubartowie i przystankami Lubartów Lipowa oraz Lubartów Słowackiego. Wraz z modernizacją z linii kolejowej na odcinku Lublin Północny – Lubartów ze środków Regionalnego Programu Operacyjnego, od 2 kwietnia 2013 roku po 12 latach przerwy wróciły pociągi osobowe w postaci szynobusów.

We wsi Niedźwiada położonej 11 km od Lubartowa[60] w pierwszej dekadzie XX wieku planowano budowę portu lotniczego obsługującego Lublin[61]. Ostatecznie lotnisko powstało w Świdniku, 38 kilometrów od Lubartowa[62].

Zabytki

edytuj

Pałac Sanguszków

edytuj

Zespół pałacu Sanguszków obejmuje murowany pałac z XVIII w., bramę pałacową, park i staw za pałacem oraz pozostałości mostu. Posiadłość została założona ok. połowy wieku XVI w. przez Piotra Firleja, i miała ona wtedy profil obronny. Obecny pałac w stylu barokowym zbudowano w drugiej połowie XVII w. W 1693 roku Tylman z Gameren sporządził projekt przebudowy zamku dla marszałka wielkiego koronnego Józefa Karola Lubomirskiego, ale nie wiadomo, czy został on w pełni zrealizowany. W roku 1705 podczas wojny północnej pałac został częściowo zniszczony. Odbudowany z funduszy księcia Pawła Karola Sanguszki, według projektu Pawła Antoniego Fontany zyskał m.in. portyk i trzecią kondygnację. Poza tym wyposażono wnętrza, dobudowano ogrodzenie oraz uporządkowano wystrój parku za pałacem. Potem rezydencja wielokrotnie zmieniała właścicieli. Był on pod administracją Banku Polskiego w XIX wieku, jak również pełnił funkcję szpitala wojskowego. W 1925 roku pałac kupiło Zgromadzenie Zakonne Braci Kresowych. Rok 1933 nie zapisał się dobrze w historii tego zabytku – pożar, który wybuchł w rezydencji zniszczył dach i wnętrza pałacowe. Zarząd Miejski wykupił ruinę wraz z ogrodem w latach 1935–1938. Odbudowa i remont generalny miał miejsce już po II wojnie światowej, w latach 1950–1970. Obecnie pełni funkcję siedziby Starostwa Powiatowego w Lubartowie.

Galeria

Bazylika św. Anny

edytuj

Bazylika pw. św. Anny – budowana w latach 1733–1738, projektu Pawła Antoniego Fontany. Barokowa, murowana, dwuwieżowa, ufundowana przez Pawła Sanguszkę. Budowniczym Fary Lubartowskiej był Tomasz Rezler. Konsekracji świątyni dokonał biskup żmudzki Michał Karp w 1738 roku. Kościół był wielokrotnie odnawiany, w szczególności zaś, po pożarze z 1792 roku, kiedy to częściowo spłonłą. Fronton kościoła ozdabiają dwie wieże, które zwieńczone są hełmami oraz elewacja zdobiona pilastrami i gzymsami. Portal wejściowy, który jest wsparty na dwóch kolumnach jest wykonany z czarnego marmuru. Liczne zaokrąglenia, filary i witraże wzbogacają wnętrze grą światła. Ośmioboczna nawa środkowa, nakryta załamanym dachem w późnobarokowej bryle świątyni. Na ową nawę otwierają się arkady naw bocznych, których przęsła są połączone oryginalnymi górnymi prześwitami. W prawej nawie znajduje się epitafium z sercami fundatora (Pawła K. Sanguszki) i jego żony – Barbary z Duninów Sanguszkowej.

Galeria

Klasztor oo. Kapucynów

edytuj

Klasztor oo. Kapucynów z lat 1737–1741. Obejmuje: kościół pw. św. Wawrzyńca, klasztor oraz ogród. Kościół został ufundowany przez Pawła Karola Sanguszkę i Mikołaja Krzyneckiego z Urzędowa. Zaprojektowany przez Pawła Antoniego Fontanę, konsekrowany w 1741 roku otrzymał wezwanie św. Wawrzyńca.

Jest to budowla jednonawowa, barokowa, oszczędna w bryle i dekoracjach (zgodnie z regułami zakonu kapucynów). Charakterystyczna jest elewacja kościoła, która nawiązuje do głównego kościoła tego zakonu, znajdującego się w Rzymie. Ozdobą wnętrza kościoła są osiemnastowieczne płótna ołtarzowe, autorstwa Szymona Czechowicza. Wśród nich obraz „Męczeństwo św. Wawrzyńca” w ołtarzu głównym. Do kościoła pw. św. Wawrzyńca przylega wybudowany w tym samym czasie klasztor, który przeszedł wiele modernizacji i jest otoczony murem obronnym. W 1831 roku, a więc podczas powstania listopadowego mur ten stanowił punkt oporu podczas walk gen. Wojciecha Chrzanowskiego z liczniejszymi siłami rosyjskimi gen. Kreutza. W 1864 roku, w ramach odwetu za poparcie przez zakonników powstania styczniowego, władze carskie podjęły uchwałę w sprawie kasaty klasztoru oo. Kapucynów, jednak w 1866 roku przebywało tutaj 12 braci zakonnych. W 1867 roku kościół przejęła archidiecezja lubelska, chociaż przez pewien okres obsługiwał go kapelan zakonny. Dopiero w 1938 roku powrócili tutaj kapucyni. Budynek mieszkalny został oddany tylko częściowo kapucynom – resztę pomieszczeń zajęły urzędy państwowe. W 1978 roku oddano cały klasztor.

Galeria

W odległości 9 km od Lubartowa znajduje się kompleks pałacowy Zamoyskich w Kozłówce.

Kultura

edytuj

W Lubartowie odbywają się co roku różne imprezy: Piknik Motocyklowy[63], Dni Lubartowa[64], Biesiada Czerwcowa, Kapucynalia[65], Święto Roweru[66], Annowanie[67] i Rock Alert Festiwal[68]. W mieście znajduje się Miejska Biblioteka Publiczna im. Adama Mickiewicza z dwiema filiami[69], Lubartowski Ośrodek Kultury zarządzający Kinem Lewart[70] oraz Muzeum Kina Lewart[71], Powiatowy Młodzieżowy Dom Kultury[72], Muzeum Ziemi Lubartowskiej[73] i Muzeum Parafialne przy Bazylice św. Anny[74].

Na terenie Lubartowa działają następujące media:

  • Telewizja Kanał S[75]
  • Życie Powiatu Lubartowskiego[76]
  • Lubartowiak[77]
  • Wspólnota Lubartowska[78]
  • Lubartów 24[79]

Oświata i nauka

edytuj

Na terenie Lubartowa działa kilka placówek edukacyjnych:

  • Szkoła Podstawowa nr 1[80]
  • Szkoła Podstawowa nr 3[81]
  • Szkoła Podstawowa nr 4[82]
  • II Liceum Ogólnokształcące im. Piotra Firleja[83]
  • Zespół Szkół im. Księcia Pawła Karola Sanguszki[84]
  • Regionalne Centrum Edukacji Zawodowej[85]
  • Szkoła Umiejętności[86]
  • Społeczna Szkoła Muzyczna[87]
  • Żłobek „Misie Tulisie”[88]

Religia

edytuj

Teren Lubartowa obejmują trzy parafie rzymskokatolickie[89]. Najstarsza, parafia pw. św. Anny istnieje od XVI wieku[90]. Należy do niej bazylika mniejsza św. Anny[91]. 6 października 1988 roku wydzielono z niej parafię Matki Bożej Nieustającej Pomocy, obejmującą południową część miasta[92]. Mieszkańcy północnej części miasta należą do parafii parafii Wniebowstąpienia Pańskiego w Lubartowie[93], której kościół wbrew nazwie znajduje się we wsi Lisów[94][95]. Parafia Wniebowstąpienia Pańskiego została erygowana z parafii św. Anny 21 maja 1998[96]. Wszystkie trzy parafie wchodzą w skład dekanatu Lubartów[97].

W mieście znajduje się zespół klasztorny złożony z kościoła św. Wawrzyńca i klasztoru kapucynów w Lubartowie wybudowany w latach 1737–1741. Klasztor został skasowany w 1867 r., kapucyni objęli go ponownie w 1938 r.[98] Kaplica szpitalna p.w. św. Antoniego Padewskiego przy szpitalu powiatowym w Lubartowie jest zarządzana przez parafię Matki Boskiej Nieustającej Pomocy[99]. Do parafii św. Anny należy cmentarz parafialny[100], na którym znajduje się kaplica wybudowana w 1846 r.[101]

W Lubartowie działa zbór Kościoła Zielonoświątkowego „Agape”[102][103]. W miejscowości znajduje się też sala królestwa Świadków Jehowy[104][105].

Zobacz też

edytuj

Przypisy

edytuj
  1. Lubartów – dane demograficzne. www.polskawliczbach.pl, 2021-12-31. [dostęp 2023-06-18]. (pol.).
  2. a b c Historia miasta. www.lubartow.pl. [dostęp 2023-06-20]. (pol.).
  3. a b Historia miejscowości. sztetl.org.pl. [dostęp 2023-06-20]. (pol.).
  4. Historia. www.powiatlubartowski.pl. [dostęp 2023-06-20]. (pol.).
  5. a b Paśnik Krzysztof: Raport o stanie Gminy Miasto Lubartów za rok 2021. Lubartów: Urząd Miasta Lubartów, 2021, s. 3. [dostęp 2023-06-18].
  6. a b Informacje ogólne. www.lubartow.pl, 2012-01-01. [dostęp 2023-06-18]. (pol.).
  7. Lubartowska, Wysoczyzna, [w:] Encyklopedia PWN [dostęp 2023-06-18].
  8. Południowopodlaska, Nizina, [w:] Encyklopedia PWN [dostęp 2023-06-18].
  9. „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Naukowych”, R. XXIX, zesz. 2. Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 1975, s. 143.
  10. a b Geoportal Krajowy. geoportal.gov.pl. [dostęp 2023-06-26]. (pol.).
  11. Szczygieł i in. 2018 ↓, s. 20.
  12. Powiat lubartowski w liczbach. www.polskawliczbach.pl. [dostęp 2023-06-24]. (pol.).
  13. Maciej Gabora, Maciej Mysona: Strategia Rozwoju Elektromobilności Miasta Lubartów. Lubartów-Warszawa: 2020, s. 18. [dostęp 2023-06-24].
  14. Kierunki zagospodarowania przestrzennego województwa, [w:] Plan zagospodarowania przestrzennego województwa lubelskiego, t. II, Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XLV/597/02 Sejmiku Województwa Lubelskiego dnia 29 lipca 2002 r. [dostęp 2023-06-26] [zarchiwizowane z adresu 2016-07-14].
  15. Aleksandra Jangas-Kurzak: Potencjał rozwojowy Lubelskiego Obszaru Metropolitalnego w latach 2006–2016. Lublin: Urząd Statystyczny w Lublinie, 2018, s. 21. ISBN 978-83-7402-249-1. [dostęp 2023-06-27].
  16. Paweł Swianiewicz, Urszula Klimska. Społeczne i polityczne zróżnicowanie aglomeracji w Polsce – waniliowe centrum, mozaika przedmieść. „Prace i Studia Geograficzne”. 35, s. 54, 2005. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. ISSN 0208-4589. 
  17. Jerzy Jan Parysek: Aglomeracje miejskie w Polsce oraz problemy ich funkcjonowania i rozwoju. W: Jerzy Jan Parysek, Alexander Tölle: Wybrane problemy rozwoju i rewitalizacji miast: aspekty poznawcze i praktyczne. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, IGSEiGP UAM, 2008, s. 39, seria: Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna nr 5. ISBN 978-83-61320-33-3.
  18. Anna Łuczycka-Popiel, Naczyniowa flora synantropijna Lubartowa, w: Annales Universitatis Maria Curie-Skłodowska, vol. XLIX,7, 1994, Lublin, s. 98-99
  19. W. Pociecha. Firlej Piotr z Dąbrowicy h. Lewart (†1553) w Polski Słownik Biograficzny.– Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1948.– – Tom VII/1, zeszyt 31.– S. 16.
  20. Województwo lubelskie w drugiej połowie XVI wieku, Warszawa 1966, mapa.
  21. Adam Homecki, Rozwój terytorialny latyfundium Lubomirskich (starszej gałęzi rodu) w latach 1581–1754, w: Studia Historyczne, rok V, zeszyt 3 (58), 1972, s. 436.
  22. Historia miejscowości. Wirtualny Sztetl. [dostęp 2020-08-31]. (pol.).
  23. K. Lepszy. Firlej Mikołaj z Dąbrowicy h. Lewart (†1588) / Polski Słownik Biograficzny.– Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1948.– – Tom VII/1, zeszyt 31.– S. 11–12.
  24. Wojciech z Kalisza, [w:] Encyklopedia PWN [dostęp 2019-04-22].
  25. Synody Arjan Polskich, Stanisław Szczotka s. 31. omen.aplus.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-17)]..
  26. lubartow24.pl/informacje/lokalne/19807/zobacz-jak-rozbieraja-lubartowska-hute-szkla/.
  27. Adam Leszczyński: Ludowa historia Polski. Historia wyzysku i oporu. Mitologia panowania. Wyd. 1. Warszawa: Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o., 2020, s. 465. ISBN 978-83-280-8347-9.
  28. Szczygieł i in. 2018 ↓, s. 438.
  29. Szczygieł i in. 2018 ↓, s. 461–465.
  30. Historia społeczności. sztetl.org.pl. [dostęp 2023-11-03]. (pol.).
  31. Józef Bolesław Gargas, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945, Wydawnictwo MON, Warszawa 1971, s. 166.
  32. Tadeusz Żenczykowski, Polska lubelska 1944, Warszawa 1990, s. 31.
  33. Szczygieł i in. 2018 ↓, s. 448.
  34. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa. Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939-1945, Sport i Turystyka, Warszawa 1988, ISBN 83-217-2709-3, s. 424.
  35. Dz.U. z 1975 r. nr 17, poz. 92
  36. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2017 r.), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2017, ISSN 1734-6118 [dostęp 2017-11-03].
  37. Lubartów w liczbach. Lubartów - Dane demograficzne [online], Polska w liczbach [dostęp 2017-11-03], liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  38. a b Herb miasta. www.lubartow.pl, 2012-04-01. [dostęp 2023-06-30]. (pol.).
  39. Szczygieł i in. 2018 ↓, s. 256.
  40. Uchwała Rady Miasta Lubartów Nr XII/188/04 z dnia 27 sierpnia 2004 r. w sprawie herbu miasta Lubartów. [dostęp 2023-06-30].
  41. Barwy miasta. www.lubartow.pl, 2012-03-17. [dostęp 2023-06-30]. (pol.).
  42. Uchwała Rady Miasta Lubartów Nr XII/188/04 z dnia 27 sierpnia 2004 r. w sprawie barw miasta Lubartów. [dostęp 2023-06-30].
  43. Pieśń i hejnał Lubartowa. www.lubartow.pl, 2012-05-01. [dostęp 2023-07-01]. (pol.).
  44. a b Rada Miasta. www.lubartow.pl. [dostęp 2023-07-01]. (pol.).
  45. Wybory samorządowe 2018 - Lubartów. Kandydaci do Rady Miasta. www.dziennikwschodni.pl, 2018-09-17. [dostęp 2023-07-01]. (pol.).
  46. Informacje o kandydacie PAŚNIK Krzysztof Mariusz. wybory2018.pkw.gov.pl. [dostęp 2023-07-01]. (pol.).
  47. Młodzieżowa Rada Miasta. www.lubartow.pl. [dostęp 2023-07-11]. (pol.).
  48. Rada Seniorów. www.lubartow.pl. [dostęp 2023-07-11]. (pol.).
  49. Kontakt. www.powiatlubartowski.pl, 2020. [dostęp 2023-06-18]. (pol.).
  50. Położenie. www.gmina-lubartow.pl. [dostęp 2023-06-18]. (pol.).
  51. Miasta partnerskie. www.lubartow.pl, 2012-03-17. [dostęp 2023-06-30]. (pol.).
  52. Szczygieł i in. 2018 ↓, s. 618.
  53. Zarządzenie nr 32 Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad z dnia 27 grudnia 2022 r. w sprawie nadania numerów drogom krajowym (Dz. urz. GDDKIA 2022.32)
  54. Artur Jurkowski: S19. Kierowcy dłużej poczekają na odcinek między Lubartowem a Kockiem. Powód? Ponownie trzeba wskazać wykonawcę. lublin.naszemiasto.pl, 2022-03-27. [dostęp 2023-06-26]. (pol.).
  55. Sławomir Skomra: Budowa S19 Lubartów – Lublin. Coś dobrego właśnie zaczęło się dziać. www.dziennikwschodni.pl, 2023-04-22. [dostęp 2023-06-26]. (pol.).
  56. S19 Lubartów – Lublin. archiwum.gddkia.gov.pl. [dostęp 2023-06-26]. (pol.).
  57. Paweł Turczyn: Rozbudowa drogi wojewódzkiej nr 815 zakończona. rpo.lubelskie.pl, 2020-01-29. [dostęp 2023-06-26]. (pol.).
  58. W Lubartowie rusza komunikacja miejska. Pierwsze kursy już w tym tygodniu. radio.lublin.pl, 2022-01-24. [dostęp 2023-06-26]. (pol.).
  59. Nowe kursy i korekty w rozkładzie jazdy Lubartowskiej Komunikacji Miejskiej. podlasie24.pl, 2022-09-10. [dostęp 2023-06-26]. (pol.).
  60. Wieś Niedźwiada w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2023-10-25], liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  61. Już wkrótce lotnisko w Niedźwiadzie. www.lubartow.pl, 2004-06-29. [dostęp 2023-10-25]. (pol.).
  62. Lubartów Tu Zyskujesz. Lubartów: Urząd Miasta Lubartów, 2015, s. 13. [dostęp 2023-10-25].
  63. alwernia.org.pl/2009/06/02/piknik-motocyklowy/.
  64. lubartow.pl/aktualnosci/103090/dni_lubartowa_2019/. [dostęp 2019-07-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-07-21)].
  65. alwernia.org.pl/2009/06/02/kapucynalia/.
  66. swietoroweru.pl.
  67. lubartow.pl/aktualnosci/103110/lubartowskie_annowanie_2019/. [dostęp 2019-07-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-07-07)].
  68. raf.loklubartow.pl/.
  69. O Bibliotece. biblioteka.umlubartow.pl. [dostęp 2023-06-19]. (pol.).
  70. Kontakt. loklubartow.pl. [dostęp 2023-06-19]. (pol.).
  71. Muzeum Kina. loklubartow.pl. [dostęp 2023-06-19]. (pol.).
  72. Kontakt. pmdk.lubartow.pl. [dostęp 2023-06-19]. (pol.).
  73. Kontakt. muzeum.umlubartow.pl. [dostęp 2023-06-19]. (pol.).
  74. Muzeum parafialne. annalubartow.pl. [dostęp 2023-06-19]. (pol.).
  75. KanalS.pl.
  76. Życie Powiatu Lubartowskiego.
  77. Lubartowiak – witamy w Lubartowie. lubartowiak.com.pl.
  78. Wspólnota Lubartowska – twój tygodnik lokalny. lubartow.24wspolnota.pl.
  79. Lubartow24.pl.
  80. sp1.lubartow.pl.
  81. sp3lubartow.pvv.pl.
  82. sp4lubartow.pl.
  83. lo2lubartow.pl.
  84. zs2.lubartow.pl/.
  85. rcez.lubartow.pl.
  86. szkolaumiejetnosci.pl/. [dostęp 2019-05-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-05-24)].
  87. szkolamuzyczna.lubartow.pl.
  88. misietulisie.edu.pl/nasze-placowki/lubartow.
  89. Szczygieł i in. 2018 ↓, s. 706.
  90. Parafia: Lubartów, pw. św. Anny. archidiecezjalubelska.pl. [dostęp 2023-07-03]. (pol.).
  91. Bazylika św. Anny w Lubartowie – świątynia budowana w latach 1733-1738, projektu Pawła Antoniego Fontany. annalubartow.pl. [dostęp 2023-07-03]. (pol.).
  92. Maria Malessa: Historia Parafii pod wezwaniem Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Lubartowie. Lubartów: 2015, s. 2, 9.
  93. Stanisław Rząsa: Teren parafii. parafia.lubartow.pl, 2009-10-22. [dostęp 2023-07-03]. (pol.).
  94. Stanisław Rząsa: Dane adresowe i kontakt. parafia.lubartow.pl, 2009-10-22. [dostęp 2023-07-03]. (pol.).
  95. Parafia: Lubartów, pw. Wniebowstąpienia Pańskiego. archidiecezjalubelska.pl. [dostęp 2023-07-03]. (pol.).
  96. Stanisław Rząsa: Informacje o parafii. parafia.lubartow.pl, 2009-10-22. [dostęp 2023-07-03]. (pol.).
  97. Dekanat lubartowski. archidiecezjalubelska.pl. [dostęp 2023-07-03]. (pol.).
  98. Historia klasztoru. www.lubartow.kapucyni.eu. [dostęp 2023-07-04]. (pol.).
  99. Kaplica szpitalna p.w. św. Antoniego Padewskiego. mbozejlubartow.pl. [dostęp 2023-07-04]. (pol.).
  100. Wyszukiwarka grobów - cmentarz w Lubartowie. annalubartow.pl. [dostęp 2023-07-04]. (pol.).
  101. kaplica cmentarna. zabytek.pl. [dostęp 2023-07-04]. (pol.).
  102. Lubartów. Zbór Agape [online], Kościół Zielonoświątkowy [dostęp 2019-07-07] [zarchiwizowane z adresu 2019-07-07].
  103. Szczygieł i in. 2018 ↓, s. 717.
  104. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-01-18].
  105. Świadkowie Jehowy zapraszają na obchody Pamiątki śmierci Jezusa Chrystusa [online], lubartow24.pl, 11 kwietnia 2022 [dostęp 2022-04-11].
  106. lewartlubartow.com.
  107. mosirlubartow.pl.

Bibliografia

edytuj
  • Ryszard Szczygieł, Jan Rodzik, Sławomir Terpiłowski, Jerzy Libera, Anna Sochacka, Paweł Jusiak, Henryk Gmiterek, Dariusz Kupisz, Ewa Sędzimierz, Władysław Śladkowski, Krzysztof Latawiec, Zbigniew Zaporowski, Janusz Kłapeć, Mariusz Mazur, Longin Tokarski: Lubartów w dziejach. Lubartów: Urząd Miasta Lubartów, 2018. ISBN 978-83-63255-05-3.

Linki zewnętrzne

edytuj