Otwórz menu główne

Straż Granicznapolska formacja graniczna[a] powołana w 1928 roku do ochrony południowych, zachodnich i północnych granic II Rzeczypospolitej z Niemcami, Czechosłowacją i z Rumunią.

Straż Graniczna
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 2 kwietnia 1928
Rozformowanie 1939
Tradycje
Święto 11 listopada
Rodowód Straż Celna
Kontynuacja Wojska Ochrony Pogranicza
Straż Graniczna
Konflikty zbrojne
kampania wrześniowa
Żołnierz Straży Granicznej na czujce
Strażnik SG II RP w górach

Spis treści

Ochrona zachodniej i południowej granicy państwowej w latach 1918–1927Edytuj

Pierwsze prace nad powołaniem formacji przeznaczonej do ochrony granic rozpoczęło w październiku 1918 istniejące w rządzie Józefa Świerzyńskiego Ministerstwo Aprowizacji[1]. Zorganizowana formacja pod nazwą Straż Gospodarczo-Wojskowa miała na celu między innymi zapobieganie nielegalnemu wywozowi artykułów żywnościowych, walkę ze spekulacją, lichwą i wyzyskiem[2]. Dowódcą Straży Gospodarczo-Wojskowej mianowany został płk Adolf Małyszko[3]. 6 grudnia 1918 pierwszy oddział objął służbę na dworcu kolejowym w Lublinie[4]. Równolegle do formującej się Straży Gospodarczo-Wojskowej Ministerstwo Skarbu rozpoczęło organizację Korpusu Straży Skarbowej przeznaczonego do „strzeżenia granic państwa i współdziałania przy poborze podatków z innymi organami skarbowymi”[5].

Stanowisko Ministerstwa Skarbu wobec organizowanej przez Ministerstwo Aprowizacji Straży Gospodarczo-Wojskowej było zdecydowanie negatywne. Lansowano teorię, że organizacja Straży Gospodarczo-Wojskowej jest bezcelowa, a jej funkcje w całości przejmie organizowana Straż Skarbowa. Uważano, że „wprzęgnięcie Straży Skarbowej do służby aprowizacyjnej odbyłoby się z korzyścią zarówno dla służby podatków i monopoli, jak i dla agend aprowizacyjnych, oszczędziłoby państwu podwójnych wydatków, nie narażałoby administracji na niebezpieczeństwo tarć, nieuniknione przy istnieniu dwóch organizacji strażniczych o zbliżonych do siebie kompetencjach i uchyliłoby potrzebę nowych prac organizacyjnych”[6]. Sytuacja gospodarczo-polityczna, w jakiej znalazła się Polska, zmusiła rząd Jędrzeja Moraczewskiego do podjęcia prac nad stworzeniem nowej koncepcji ochrony granic. W czasie prowadzonych debat najwięcej kontrowersji wzbudziły decyzje dotyczące charakteru i wielkości mającej powstać formacji granicznej[7].

Naczelnik Państwa Józef Piłsudski, Prezes Rady Ministrów Jędrzej Moraczewski i minister aprowizacji Antoni Mińkiewicz podpisali 18 grudnia 1918 roku Tymczasowy Dekret o utworzeniu Straży Granicznej. Nowo powstała Straż Graniczna miała składać się z wydzielonych oddziałów Wojska Polskiego. Podporządkowano ją Ministerstwu Aprowizacji, a na jej czele stanął ppłk Adolf Małyszko. Straż Graniczna miała zapobiegać nielegalnemu wywozowi towarów z kraju, sprawować kontrolę nad transportami i ruchem osobowym przez granicę oraz czuwać nad składami aprowizacyjnymi. Od wiosny 1919 roku formacja występowała pod nazwą pod nazwą Wojskowej Straży Granicznej[8], a dotychczasowe dowództwo formacji przekształcono w Inspektorat Wojskowej Straży Granicznej[9] i podporządkowano drugiemu wiceministrowi Spraw Wojskowych. Struktura wzorowana była organizacji carskiej Wojskowej Straży Pogranicznej. Jednostki graniczne podlegały Dowództwom Okręgów Generalnych[10].

Na przełomie 1919/1920 reformę Wojskowej Straży Granicznej zainicjował rozkaz wiceministra spraw wojskowych z 3 marca 1920 roku. Zdecydowano przeprowadzić ją bez naruszania podstawowej struktury organizacyjnej wojska i gotowości bojowej poszczególnych jednostek granicznych, a przede wszystkim lepiej przystosować formację do wymagań służby granicznej. By zaakcentować bardziej cywilny charakter formacji, zmieniło jej nazwę z Wojskowej Straży Granicznej na Strzelcy Graniczni. Faktycznie korpus zachował jednak w pełni swój charakter wojskowy[11]. Strzelcy graniczni przemundurowani zostali na wzór kawaleryjski z ciemnozielonymi otokami na czapkach[12].

Poszukując bardziej efektywnych sposobów, ochronę granicy zachodniej i południowej postanowiło powierzyć formacji Batalionów Celnych. Zamierzano zunifikować całkowitą ochronę granicy państwa i powierzyć ją Ministerstwu Skarbu[13].

Już od 1920 roku na granicy zachodniej planowano utworzyć cywilną formację graniczną pod nazwą Straż Celna. Do kierowania i nadzoru nad Strażą Celną ustanowiono urząd Naczelnego Inspektora Straży Celnej[14]. Przyjmowała ona służbę graniczną od batalionów celnych od końca 1921 roku, aż do roku 1922[15].

Straż Celna istniała do 2 kwietnia 1928, jednak jej zadania już od 22 marca 1928 zaczęła przejmować nowo utworzona Straż Graniczna.

Powołanie i rozwój organizacyjny Straży GranicznejEdytuj

22 marca 1928 roku, na podstawie art. 44 ust. 6 Konstytucji i Ustawy z 2 sierpnia 1926 roku o upoważnieniu Prezydenta Rzeczypospolitej do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy, rozporządzeniem Prezydenta RP powołana została do życia Straż Graniczna. Stanowiła jednolity zorganizowany na wzór wojskowy korpus przeznaczony do ochrony granicy zachodniej i południowej. Podporządkowano ją Ministerstwu Skarbu. Nowa formacja stała się organem wykonawczym władz skarbowych, a w zakresie ochrony granicy pod względem wojskowym, politycznym i sanitarnym – organem wykonawczym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i władz administracji ogólnej[16]. Na czele formacji stał, mianowany przez Prezydenta RP na wniosek ministra skarbu w porozumieniu z ministrem spraw wojskowych, komendant Straży Granicznej[b]. Najwyższym szczeblem struktury organizacyjnej była Komenda Główna Straży Granicznej, zaś niższymi kolejno: inspektorat okręgowy, inspektorat graniczny, komisariat, placówka I i II linii, posterunek[17]. Komisariat Straży Granicznej zajmował się ochroną granicy o długości 20–25 km. Podlegały mu placówki I linii (3-6) i II linii (1-3). W 1938 było 129 komisariatów SG. Placówka I linii ochraniała odcinek granicy o długości 4–5 km. Placówki te znajdowały się w miejscowościach przy samej granicy. Zajmowały się patrolowaniem granicy, obserwacją, zasadzkami, obławami oraz współpracą z tajnymi współpracownikami spośród ludności cywilnej. Placówek takich w 1938 było 419. Placówka II linii znajdowała się dalej w głąb kraju, poza linią placówek I linii. Prowadziła działalność rozpoznawczą i wywiadowczą. W 1938 było 212 takich placówek.

Teren działania poszczególnych inspektoratów granicznych dzielił się na teren bezpośredniego działania oraz poszczególnych komisariatów. Na terenie bezpośredniego działania służba wywiadowcza podlegała oficerowi wywiadowczemu inspektoratu granicznego, a w komisariatach kierował nią kierownik komisariatu. Na obszarze bezpośredniego działania inspektoratów okręgowych tworzono w ważniejszych ośrodkach komisariaty drugiej linii, podległe oficerowi informacyjnemu inspektoratu. Nie były one stałe, tworzono je doraźnie w zależności od narastających potrzeb[17]. Oprócz Inspektoratów działała Centralna Szkoła Straży Granicznej w Rawie Ruskiej (do 1933 w Górze Kalwarii) oraz Zakład Tresury Psów Granicznych, również w tym mieście, tresujący psy o specjalnościach: śledczej i meldunkowej.

W razie częściowej lub całkowitej mobilizacji lub w innych przypadkach, w których ze względu na interes obrony państwa Rada Ministrów uznałaby to za konieczne, Straż Graniczna z chwilą ogłoszenia mobilizacji względnie od dnia, wskazanego uchwałą Rady Ministrów, stawała się z mocy prawa częścią sił zbrojnych państwa[18].

Zakres działania Straży Granicznej obejmował[19]:

  • niedopuszczanie do nielegalnego przekraczania granicy i przemytu towarów, nielegalnego ruchu towarowego i osobowego na wodach granicznych;
  • śledzenie i ujawnianie przemytu oraz innych przekroczeń obowiązujących postanowień skarbowo-celnych i postanowień o granicach państwa;
  • pełnienie w urzędach celnych służby wartowniczej, konwojowej, służby posterunkowej na drogach celnych oraz współdziałanie w postępowaniu celnym;
  • strzeżenie nienaruszalności znaków i urządzeń granicznych;
  • współdziałanie z właściwymi organami na zasadzie specjalnych przepisów przy wykonywaniu zarządzeń, mających na celu bezpieczeństwo publiczne, zapobieganie szkodom, zagrażającym interesowi publicznemu;
  • współdziałanie z organami wojska w zakresie obrony państwa.

W 1930 roku dzień 11 listopada ustalono „Świętem Straży Granicznej”[20].

W czasie jednej ze swoich inspekcji, gen. Sosnkowski napisał: […] nasza granica zachodnia jest przesłonięta cienką i słabą zasłoną placówek I linii rozrzuconych kordonowo wzdłuż granicy i pozbawioną odwodów i głębokości, które cechują ugrupowanie KOP. Tam, gdzie KOP, ma odwody. Straż Graniczna posiada jedynie kancelarie[21]. Personel Straży Granicznej, jakkolwiek w dużej części rekrutował się z żołnierzy Wojska Polskiego, to wobec podstawowego zadania jakim była ochrony granicy w sensie gospodarczym, z czasem zatracał umiejętności typowo wojskowe. Nie mniej jednak, wspomniany już gen. Sosnkowski wysoko oceniał kwalifikacje podoficerów-strażników SG. Uważał, że „nadają się na dowódców małych oddziałów piechoty w polu i stanowią dobry materiał kadrowy do ewentualnych formacji osłony pogranicza na wypadek wojny”[22].

Zmiany po 1938Edytuj

W roku 1938 doszło do zmian pod względem odpowiedzialności za ochronę granicy („Straż Graniczna” przejęła częściową ochronę granicy z Litwą, zaś „KOP” ochronę nowej granicy z Węgrami – część dotychczasowej granicy z Czechosłowacją). Od wiosny 1938 roku każdy z komisariatów granicznych otrzymał wsparcie w składzie wzmocnionego plutonu regularnego Wojska Polskiego.

W okresie od 2 do 11 października 1938 roku oddziały Grupy Operacyjnej „Śląsk” zajęły Zaolzie. W ślad za wojskami operacyjnymi wzdłuż wyznaczonej linii granicznej służbę na granicy obejmowała Straż Graniczna. Dla nowo ustalonego odcinka granicy powołana została Komenda Obwodu Straży Granicznej „Cieszyn”[23]. Rozkazem dowódcy Grupy Operacyjnej „Śląsk”, gen.Władysława Bortnowskiego z 21 listopada 1938 roku uregulowano doraźnie sprawy dotyczące małego ruchu granicznego na Śląsku Cieszyńskim[24]. Ustalono, że ma być regulowany na poprzednich zasadach. Zasięg pasa granicznego obejmował wszystkie gminy odzyskane, włącznie z całą gminą miejską Cieszyn, przepustki stałe i gospodarcze były wystawione tylko przez powiatowe władze administracyjne, a starosta we Frysztacie otrzymał zadanie uregulować mały ruch graniczny z Niemcami przez most na Odrze w Boguminie na zasadach stosowanych na Górnym Śląsku[25].

Rozkazem nr 2 z 16 stycznia 1939 roku w sprawie przejęcia odcinka granicy polsko-niemieckiej od Korpusu Ochrony Pogranicza na terenie Mazowieckiego Okręgu Straży Granicznej oraz przekazania Korpusowi Ochrony Pogranicza odcinka granicy na terenie Wschodniomałopolskiego Okręgu Straży Granicznej, w związku z przekazaniem Korpusowi Ochrony Pogranicza ochrony części granicy południowej Państwa na odcinku między przełęczą Użocką, a stykiem granicy polsko-rumuńsko-czechosłowackiej, komendant Straży Granicznej płk Jan Gorzechowski zarządził likwidację Obwodu Straży Granicznej „Stryj”[26]. Na bazie likwidowanego odwodu, z dniem 1 lutego 1939 utworzono Obwód Straży Granicznej „Suwałki”[27].


Po ogłoszeniu mobilizacji generalnej formację wcielono do sił zbrojnych.

Struktura organizacyjna Straży GranicznejEdytuj

Komenda Główna Straży Granicznej w Warszawie

Do 1934 funkcjonował Małopolski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej. W jego miejsce powołane zostały dwa nowe inspektoraty („Zachodniomałopolski” i „Wschodniomałopolski”)

Działania Straży Granicznej w 1939 rokuEdytuj

W związku z zaostrzającą się sytuacją międzynarodową od wiosny 1939 roku rozpoczęły się przygotowania do ewentualnego konfliktu zbrojnego z Niemcami. 30 kwietnia 1939 ukazała się instrukcja Komendy Głównej Straży Granicznej o przygotowaniu się do formowania z rezerwistów granicznych oddziałów wzmocnienia. Na wypadek wojny planowano powołanie 60 rezerwistów na każdy komisariat Straży Granicznej. Rezerwiści mieli pochodzić z miejscowości położonych możliwie najbliżej komisariatów granicznych, być pochodzenia polskiego, wykazywać lojalność wobec państwa i nie przekraczać 38 roku życia. Komisariaty już wcześniej zaopatrzono w potrzebną ilość ekwipunku wojskowego, łącznie z bronią i umundurowaniem. Jednostki wzmocnienia miały być oddziałami szybkimi, zaopatrzonymi w rowery, z możliwością przerzucania ich w miarę potrzeby na określone odcinki graniczne[28].

Zgodnie z rozkazem „Z” komendanta Straży Granicznej przystąpiono do formowania oddziałów wzmocnienia, a wszystkie placówki i oddziały Straży Granicznej podporządkowano dowódcom armii. Przeprowadzona mobilizacja rezerwistów i wcielenie ich do Straży Granicznej powiększyły dwukrotnie jej szeregi. Łącznie powstało około 100 plutonów wzmocnienia, liczących około 6 000 żołnierzy. Siły Straży Granicznej wynosiły w lipcu 1939 roku łącznie ponad 11 000. ludzi[29].

10 sierpnia wzmocniono ochronę granicy ze Słowacją i Węgrami i podporządkowano komendantów okręgowych i komendantów komisariatów Straży Granicznej miejscowym dowódcom wojskowym. 22 sierpnia zarządzono stan podwyższonej czujności w urzędach wojskowych i cywilnych i zakończono skrytą mobilizację komisariatów granicznych na całym odcinku granicy z Niemcami[30]. Po przeprowadzonej mobilizacji Straż Graniczna liczyła 16001 żołnierzy, w tym 2145 oficerów, 6241 podoficerów, 9315 szeregowych. W jej skład wchodziło 6 komend okręgowych, 26 komend obwodowych, 129 komisariatów, 419 placówek I linii, 212 placówek II linii i posterunków informacyjnych. Dysponowała 76 samochodami osobowymi i 72 motocyklami. Ponad 50% żołnierzy dysponowało rowerami[31]. Na granicy nasilały się prowokacje. Ostrzeliwano placówki Straży Granicznej. Niemieckie bojówki przekraczały granicę polsko-niemiecką[30].

30 sierpnia 1939 roku między godz. 10.00 a 11.00 powtórnie zarządzono mobilizację powszechną. Jako jej pierwszy dzień wyznaczono 31 sierpnia. Tego samego dnia zakończono ostatecznie mobilizację alarmową[32]. „Straż Graniczna z chwilą ogłoszenia mobilizacji (...) stała się z mocy samego prawa częścią sił zbrojnych państwa”[33].

30 lub 31 sierpnia 1939 roku w Komendzie Głównej Straży Granicznej opracowano, na polecenie ministra spraw wojskowych projekt rozkazu, który miał uregulować stosunek Straży Granicznej do Wojska Polskiego. Nie ustalono, czy rozkaz został podpisany przez ministra i wszedł w życie[34].

Wspomniany projekt zakładał, że oficerowie i szeregowi Straży Granicznej stają się żołnierzami, pełniącymi czynną służbę wojskową i obowiązują ich przepisy regulaminu służby wewnętrznej, odpowiadają karnie przed właściwymi sądami wojskowymi i stosują wszystkie przepisy o użyciu broni przez warty wojskowe[35]. Stopnie strażników stały się stopniami wojskowymi.

Stopnie te odpowiadają następującym stopniom wojskowym[34]:

  • komendanta Straży Granicznej odpowiadał generałowi dywizji
  • nadinspektor Straży Granicznej – pułkownik
  • inspektor Straży Granicznej – podpułkownik
  • nadkomisarz Straży Granicznej – major
  • komisarz Straży Granicznej – kapitan
  • podkomisarz Straży Granicznej – porucznik
  • aspirant Straży Granicznej – podporucznik
  • starszy przodownik Straży Granicznej – starszy sierżant
  • przodownik Straży Granicznej – sierżant
  • starszy strażnik – plutonowy
  • strażnik graniczny – kapral.

Na dzień 1 września 1939 zmobilizowano 115 komisariatów Straży Granicznej, z 345 patrolami minerskimi. Komendy obwodów i okręgów dysponowały 54 radiostacjami. Stan Straży Granicznej wynosił: 445 oficerów, 6241 podoficerów, 9315 szeregowych; razem: 16 001 żołnierzy. 115 plutonów wzmocnienia Straży Granicznej i komisariatów posiadało około 10 406 rowerów[36]. Na uzbrojeniu było: 15 352 karabinów, 491 ręcznych karabinów maszynowych, 2064 pistoletów, 8 armat ppanc 37 mm, 37 260 ręcznych granatów[c][36].

Umundurowanie Straży GranicznejEdytuj

 
Mundur starszego przodownika w 1932

Wszystkie formacje paramilitarne II Rzeczypospolitej, które w razie wojny z mocy prawa stawały się częścią sił zbrojnych, swoje umundurowanie wzorowały na mundurach Wojska Polskiego[37]. Z chwilą powołania Straży Granicznej obowiązywał ostatni przepis mundurowy Straży Celnej z marca 1928 roku. Wprowadzał on mundur koloru kolor khaki, srebrne oksydowane oznaki stopni i czapki okrągłe typu angielskiego z daszkiem fibrowym czarnym, okutym po brzegu białą oksydowaną blachą, z czarną rzemienną podpinką i otokiem w barwie ciemnozielonej. Nad otokiem godło – srebrny oksydowany orzeł wzoru państwowego, osadzony na uproszczonej tarczy, zbliżonej kształtem do greckiej pelty[38]. Oficerowie od aspiranta do nadinspektora mieli wokół krawędzi denka czapki wypustkę ciemnozieloną i daszek czapki wykonany z czarnej skóry lakierowanej, a pod orłem na otoku, srebrną oksydowaną kokardę[39]. Szeregowi nosili kurtki z kieszeniami wcinanymi, a na ciemnozielonych patkach kołnierza umieszczano białego oksydowanego orła państwowego wz. 1927 w tarczy trójkątnej, ażurowej, z wychylonymi spoza niej stylizowanymi gałązkami palmowymi[39]. W czasie służby na ciemnozielonej prostokątnej patce przypinanej nad prawą górną kieszenią kurtki noszono numer instalacyjny – białe oksydowane cyfry arabskie. Na naramiennikach umieszczono białe oksydowane rzymskie cyfry metalowe oznaczające przynależność do Okręgowego Inspektoratu. Guziki typu wojskowego, białe, oksydowane, z orłem państwowym. Oficerowie mieli kurtki kroju francuskiego frencza z kieszeniami naszywanymi, a na patkach kołnierza zamiast metalowej oznakę haftowaną[39]. Strażnicy nosili płaszcz dwurzędowy z naramiennikami. W rogach kołnierza miał naszyte ukośnie ciemnozielone paski. W płaszczach oficerów kieszenie były ukośne, a naramienniki bez cyfr. Spodnie bryczesy do butów oraz długie do trzewików. Pas główny ciemnobrązowy, rzemienny. oficerowie nosili pasek pomocniczy przez ramię[39].

Oznaki stopni służbowych przybierały formę srebrnych, oksydowanych galonów i gwiazdek na prostokątnych ciemnozielonych patkach naszywanych na zewnętrzne strony obu rękawów kurtki i płaszcza. Patki na końcu wycięte były w kąt ostry. Dla aspiranta SG ustalono na patce jedną haftowaną gwiazdkę pięciopromienną, dla podkomisarza SG – dwie, a dla komisarza SG – trzy. Dla nadkomisarza SG i inspektora SG przewidziano patki obszyte galonem z jedną gwiazdką u nadkomisarza SG oraz dwiema u inspektora SG. Strażnik graniczny nie miał żadnych oznak, starszy strażnik graniczny – na patce, prostopadle do jej długości, miał naszyty jeden galon, przodownik SG – dwa galony, a starszy przodownik SG – trzy galony[40].

Obowiązywały trzy rodzaje ubiorów: służbowy, pozasłużbowy oraz wieczorowy. Ubiór służbowy stosowano w służbie, przy meldowaniu i raportach oraz przeglądach i zewnętrznych wystąpieniach. Ubiór służbowy oficera składał się z czapki, kurtki, spodni do butów wysokich, z oficerskiego pasa polowego z paskiem pomocniczym przez ramię, z szabli w żabce z temblakiem[d], z rękawiczek skórzanych bryzowych i ewentualnie płaszcza od deszczu[40]. Ubiór służbowy szeregowego składał się z: czapki, kurtki, bryczesów, pasa głównego z żabką do bagnetu, bagnetu, płaszcza i ewentualnie peleryny gumowanej, butów długich lub trzewików sznurowanych i owijaczy[41].

Ubiór pozasłużbowy noszono podczas zajęć biurowych i jeśli nie nakazano noszenia innego stroju. Ubiór pozasłużbowy oficera posiadał elementy ubioru służbowego, a ponadto: kurtkę letnią, długie spodnie, trzewiki sznurowane, rękawiczki reniferowe, szalik, płaszcz przeciwdeszczowy. Szeregowi do munduru służbowego dodawali długie spodnie. Od maja 1935 roku starsi przodownicy i przodownicy mogli nosić szablę, a wszystkim szeregowym nakazano noszenie przy broni bocznej temblaka[41].

Ubiór wieczorowy obowiązywał oficerów na balach, rautach, zabawach oraz innych przyjęciach wieczornych. Obowiązywał także w czasie dziennych przyjęć, zarówno oficjalnych, jak i towarzyskich[42]. Ubiór składał się z czapki, kurtki sukiennej, spodni długich, trzewików gładkich lakierowanych, białych rękawiczek, pasa salonowego lub polowego z paskiem pomocniczym przez ramię. Spodnie wieczorowe oraz pas salonowy wprowadzono we wrześniu 1930 roku[42].

Po raz pierwszy przepisy mundurowe dla Straży Granicznej wprowadzono rozporządzeniem ministra skarbu wydanym w porozumieniu z ministrem spraw wojskowych i ministrem spraw wewnętrznych 4 lutego 1930 roku. Wzorowano się na wojskowych przepisach ubiorczych. Obowiązywać miało umundurowanie koloru khaki oraz srebrne oksydowane oznaki stopni. Charakterystycznymi elementami pozwalającymi na odróżnienie ich od mundurów armii były[43]:

  • czapka okrągła z jasnozieloną wypustką wokół krawędzi denka i orzeł nad ciemnozielonym otokiem na uproszczonej tarczy oraz daszek okuty oksydowaną białą blachą, dla oficerów z otokiem aksamitnym
  • na kołnierzu kurtki jasnozieloną wypustką ciemnozielone patki, z nałożonym orłem państwowym na dwóch skrzyżowanych stylizowanych gałązkach palmowych
  • w rogach kołnierza płaszcza dwubarwne paski: górny – jasnozielony, dolny – ciemnozielony,;
  • na naszywanej na zewnętrznej stronie rękawów kurtki i płaszcza w dolnej ich części umieszczone na ciemnozielonej patce zakończonej kątem oznaki stopni służbowych
  • na otoku czapki, poniżej orła oznaki stopni umieszczone
  • na naramiennikach szeregowych białe metalowe cyfry rzymskie od I do V oznaczające przynależność do Okręgowego Inspektoratu SG lub litery „KSG” lub „IO” dla przydzielonych do sztabu komendy lub sztabu inspektoratu okręgowego; oficerowie posiadali cyfry arabskie haftowane lub monogram „KSG” otoczony liśćmi dębowymi, albo monogram „IO”.

W grudniu 1930 roku szeregowi Flotylli Straży Granicznej otrzymali mundury barwy khaki. Mundury letnie były w lecie białej. Krój wzorowany był na umundurowaniu Marynarki Wojennej. Ubiór składał się z czapki, bluzy, kurtki, kurtki zimowej, spodni i butów czarnych. Czapka okrągła bez daszka, z sukna, otok opasany ciemnozieloną wstążką, z drukowanym napisem „STRAŻ GRANICZNA”[44]. Nad otokiem umieszczony był biały metalowy orzeł SG. Czapki przodowników i starszych przodowników posiadały czarne, okutym na krawędzi białą oksydowaną blachą, daszki. Bluza z kołnierzem miała przypinany dodatkowy płócienny ciemnozielony kołnierz, z brzegiem obszytym potrójną jasnozieloną taśmą. Pod bluzą od wiosny do jesieni noszono, białą wełnianą koszulkę w poprzeczne zielone pasy, a zimą wełnianą ciemnopopielatą koszulkę z długim rękawem i golfem. Przodownicy i starsi przodownicy zimą nosili sukienne płaszcze typowe dla formacji[44].

Oznaki stopni szeregowych noszono na lewym rękawie bluzy w formie ukośnie naszytej ciemnozielonej prostokątnej patki, oraz na ciemnozielonej patce zakończonej kątem, naszywanej na zewnętrznej stronie rękawów kurtki w dolnej ich części. Oznaki specjalności wykonane z karmazynowego sukna, przyszywano na lewym rękawie bluzy i kurtki, nad oznaką stopnia[45].

Nowe przepisy mundurowe dla Straży Granicznej wprowadzono od 24 sierpnia 1933 roku. Dotychczasowe mundury mogły być używane do 31 grudnia 1937 roku. Jedynie oznaki stopni służbowych nakazano przenieść z dolnej części rękawów kurtki i płaszcza na naramienniki do 11 listopada 1933 roku. Krój kurtki, spodni i płaszcza miał odpowiadać krojowi ustalonemu w przepisach o umundurowaniu wojska, czyli być zgodny z przepisami ubioru polowego Wojska Polskiego z roku 1919 z późniejszymi zmianami[45].

Funkcjonariusze Straży GranicznejEdytuj

Przysięga:

Każdy funkcjonariusz, po otrzymaniu pisma nominacyjnego o przyjęciu do korpusu Straży Granicznej, składał na ręce przełożonego przysięgę następującej treści[46]:

 
„Przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu na powierzonym mi stanowisku pożytek Państwa Polskiego oraz dobro publiczne mieć zawsze przed oczyma, władzy zwierzchniej Państwa Polskiego wierności dochować, obowiązki swe gorliwie i sumiennie w potrzebie z narażeniem życia spełniać, rozkazy i polecenia przełożonych wiernie wykonywać, tajemnicy urzędowej dotrzymać, przepisów prawa strzec pilnie, wszystkich obywateli kraju w równym mając zachowaniu. Tak mi, Panie Boże, dopomóż”.

Dowódcy/ komendanci straży granicznej

Funkcjonariusze Straży Granicznej odznaczeni orderem wojennym Virtuti Militari[47]

  • nadinspektor Jakub Witalis Chmura
  • nadinspektor Marian Prosołowicz
  • inspektor Karol Bacz
  • inspektor Bolesław Czajkowski
  • inspektor Wiktor Dunin Wąsowicz
  • inspektor Marian Figiel
  • inspektor Aleksander Krawecki
  • inspektor Henryk Marian Królikowski
  • inspektor Bolesław Rodkiewicz
  • inspektor Franciszek Ślęczka
  • inspektor Franciszek Smołucha
  • podkomisarz Zygmunt Stefański
  • podkomisarz Franciszek Szulc
  • podkomisarz Michał Śmigielski
  • podkomisarz Zygmunt Stefański
  • podkomisarz Franciszek Szulc
  • podkomisarz Michał Śmigielski
  • inspektor Gustaw Świderski
  • inspektor Marcin Zalewski
  • nadkomisarz Edward Okulski
  • nadkomisarz Wilhelm Pfister
  • nadkomisarz Wacław Sacewicz
  • nadkomisarz Marian Skibiński
  • nadkomisarz Tadeusz Zieliński
  • komisarz Józef Abraszyński
  • komisarz Adam Biedrzyński
  • komisarz Józef Bizio
  • komisarz Witold Chotkowski
  • komisarz Józef Jakubiec
  • komisarz Kazimierz Kostecki
  • komisarz Jerzy Krafft
  • komisarz Władysław Sawicki
  • komisarz Wacław Smakosz
  • podkomisarz Józef Bocheński
  • podkomisarz Kazimierz Białowąs
  • podkomisarz Mieczysław Rycharski
  • st. przodownik Ignacy Grobelniak
  • st. przodownik Bronisław Jędrzejewski
  • st. przodownik Antoni Kasperkiewicz
  • st. przodownik Stanisław Kozłowski
  • st. przodownik Jan Leperowski
  • st. przodownik Józef Maik
  • st. przodownik Malinowski Gracjan
  • st. przodownik Stanisław Piotrowski
  • st. przodownik Józef Śron
  • przodownik Stanisław Dudka
  • przodownik Stanisław Iwanicki
  • przodownik Jan Kuliś
  • przodownik Andrzej Linka
  • przodownik Franciszek Łuś
  • przodownik Leon Madej
  • przodownik Andrzej Nebesio
  • przodownik Stanisław Salabura
  • przodownik Ludwik Springer
  • przodownik Józef Świrgiel
  • przodownik Andrzej Szybka
  • przodownik Stanisław Tomczak
  • st. strażnik Józef Burdaś
  • st. strażnik Franciszek Adamczak
  • st. strażnik Julian Chrobak
  • st. strażnik Wojciech Dąbrowski
  • st. strażnik Marian Jakubowski
  • st. strażnik Karol Lanocha
  • st. strażnik Andrzej Linka
  • st. strażnik Romuald Maciewicz
  • st. strażnik Wojciech Masłowiec
  • st. strażnik Franciszek Panowski
  • st. strażnik Józef Prus

Oficerowie wojska przydzieleni do Straży Granicznej – odznaczeni orderem wojennym Virtuti Militari[47]

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Była to kolejna polska formacja graniczna powołana do służby w II Rzeczypospolitej o tej nazwie. W 1918 powołano Straż Graniczną przekształconą później w Wojskową Straż Graniczną, a w 1922 na bazie batalionów celnych zorganizowano Straż Graniczną do ochrony granicy wschodniej. Tę ostatnią rozwiązano w 1923 roku.
  2. Rozporządzeniem Prezydenta RP z 7 listopada 1928 roku zmieniono nazwę „Dowódca Straży Granicznej i Dowództwo” na „Komendant Straży Granicznej i Komenda”.
  3. Dwa zaczepne i dwa obronne na każdego szeregowego zmobilizowanego komisariatu.
  4. Sznur płaski, oksydowany, srebrny, z wplecioną amarantową tasiemką, obsada chwasta srebrna, oksydowana, na trzonie z nici jedwabnych amarantowych, z jedną warstwy frędzli spiętych dołem.

PrzypisyEdytuj

  1. Pyrkosz i Tokarczyk 2008 ↓, s. 11.
  2. Piekarz 2017 ↓, s. 26.
  3. Prochwicz 2000 ↓, s. 8.
  4. Prochwicz i Kępa 2003 ↓, s. 7.
  5. Prochwicz 2000 ↓, s. 14.
  6. Dominiczak 1992 ↓, s. 44.
  7. Pyrkosz i Tokarczyk 2008 ↓, s. 14.
  8. Pyrkosz i Tokarczyk 2008 ↓, s. 16.
  9. Pyrkosz i Tokarczyk 2008 ↓, s. 17.
  10. Prochwicz i Kępa 2003 ↓, s. 11.
  11. Dominiczak 1975 ↓, s. 104.
  12. Polak 1999 ↓, s. 273.
  13. Dominiczak 1992 ↓, s. 63–69.
  14. Kula 1994 ↓, s. 35.
  15. Dominiczak 1997 ↓, s. 250.
  16. Dominiczak 1974 ↓, s. 144.
  17. a b Dominiczak 1974 ↓, s. 145.
  18. Jabłonowski i Polak 1999 ↓, s. 188.
  19. Jabłonowski i Polak 1999 ↓, s. 187.
  20. Kronika komisariatu „Panki” ↓, s. 3/II.
  21. Sprawozdanie gen. Sosnkowskiego ↓, s. 26.
  22. Sprawozdanie gen. Sosnkowskiego ↓, s. 24.
  23. Kula 1994 ↓, s. 131.
  24. Kula 1994 ↓, s. 132.
  25. Kula 1994 ↓, s. 133.
  26. Jabłonowski i Polak 1999 ↓, s. 146.
  27. Jabłonowski i Polak 1999 ↓, s. 147.
  28. Dominiczak 1974 ↓, s. 276.
  29. Dominiczak 1974 ↓, s. 279.
  30. a b Polak 1998 ↓, s. 77.
  31. Polak 1998 ↓, s. 78.
  32. Zarzycki 1995 ↓, s. 218.
  33. Artykuł 10 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 roku o Straży Granicznej w: Dz.U. z 1928 r. nr 37, poz. 349.
  34. a b Kula 1994 ↓, s. 244.
  35. Kula 1994 ↓, s. 243.
  36. a b Kula 1994 ↓, s. 245.
  37. Konstankiewicz 2011 ↓, s. 181.
  38. Konstankiewicz 2011 ↓, s. 182.
  39. a b c d Konstankiewicz 2011 ↓, s. 183.
  40. a b Konstankiewicz 2011 ↓, s. 184.
  41. a b Konstankiewicz 2011 ↓, s. 185.
  42. a b Konstankiewicz 2011 ↓, s. 186.
  43. Konstankiewicz 2011 ↓, s. 186–188.
  44. a b Konstankiewicz 2011 ↓, s. 188.
  45. a b Konstankiewicz 2011 ↓, s. 189.
  46. Kula 1994 ↓, s. 80.
  47. a b Kozłowski 2013 ↓, s. 12.

BibliografiaEdytuj

  • Na straży granic Rzeczypospolitej. Wydawnictwo pamiątkowe z okazji X-lecia Straży Granicznej 1928-1938. „Czaty. Czasopismo Straży Granicznej”, 1938. Warszawa: Komenda Główna Straży Granicznej. 
  • Wojciech Grobelski: Historia i tradycje polskich formacji granicznych. Koszalin: Centralny Ośrodek Szkolenia Straży Granicznej im. Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego, 2007. ISBN 978-83-909484-3-0.
  • Henryk Dominiczak: Granica polsko-niemiecka 1919–1939. Z dziejów formacji granicznych. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1975.
  • Henryk Dominiczak: Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919–1939. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992. ISBN 83-01-10202-0.
  • Henryk Dominiczak: Granice państwa i ich ochrona na przestrzeni dziejów 966–1996. Warszawa: Wydawnictwo „Bellona”, 1997. ISBN 83-11-08618-4. OCLC 37244743. (pol.)
  • Marek Jabłonowski, Bogusław Polak: Polskie formacje graniczne 1918−1839. Tom II. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, 1999. ISBN 83-87424-77-3.
  • Zbigniew B Kumoś: Granice Rzeczpospolitej Polskiej: (na przestrzeni dziejów). Warszawa: Wydawnictwo Comandor, 2005. ISBN 83-7473-002-1.
  • Piotr Kozłowski: Zapomniani obrońcy granic południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej 1922-1939: słownik biograficzny oficerów, strażaków oraz pracowników kontraktowych straży celnej i straży granicznej. Przemyśl: Wydawnictwo Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 2015. ISBN 978-83-61329-14-5.
  • Henryk Mieczysław Kula: Polska Straż Graniczna w latach 1928–1939. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1994. ISBN 8311082671.
  • Andrzej Konstankiewicz, Umundurowanie i uzbrojenie polskiej Straży Granicznej (1928-1939) [w:] Zdzisław Żygulski, Michał Dziewulski, Studia do dziejów dawnego uzbrojenia i ubioru wojskowego, t. 13, Kraków: Muzeum Narodowe w Krakowie i Stowarzyszenie miłośników dawnej broni i barwy, 2011, ISBN 978-83-7581-076-9.
  • Karolina Piekarz. Polskie formacje graniczne 1918–1924. „Mówią Wieki”. 2s, 2017. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”. ISSN 1897-8088. 
  • Bogusław Polak: Z dziejów polskich formacji granicznych 1918−1839. Studia i materiały. Tom I. Koszalin: Centralny Ośrodek Szkolenia Straży Granicznej, 1998. ISBN 83-909484-00.
  • Jerzy Prochwicz: Formacje graniczne 1918–1919. W: Anna Gosławska-Hrychorczuk: Dzieje organizacji polskich formacji ochrony granic. Od obrony potocznej do II wojny światowej. Warszawa–Ketrzyn: Komenda Główna Straży Granicznej, 2007. ISBN 978-83-913583-7-5.
  • Piotr Kozłowski. Kawalerowie Orderu Wojennego Virtuti Militari służący w przedwojennej Straży Granicznej. „Problemy Ochrony Granic”. 52, 2013. Ketrzyn: Centrum Szkolenia Straży Granicznej. ISSN 1505-1757. 
  • Jerzy Prochwicz. Formacje graniczne 1918–1924. „Problemy Ochrony Granic”. 14, 2000. Ketrzyn: Centrum Szkolenia Straży Granicznej. ISSN 1505-1757. 
  • Jerzy Prochwicz, Zbigniew Kępa. ABC formacji granicznych II Rzeczypospolitej. „Problemy Ochrony Granic”. 24, 2003. Ketrzyn: Centrum Szkolenia Straży Granicznej. ISSN 1505-1757. 
  • Aleksandra Pyrkosz, Daniel Tokarczyk. Pierwsze formacje graniczne Polski niepodległej. „Biuletyn Centralnego Ośrodka Szkolenia Straży Granicznej”. 2, 2008. Koszalin: Centralny Ośrodek Szkolenia Straży Granicznej. ISSN 1429-2505. 
  • „Czaty” – czasopismo Straży Celnej i Straży Granicznej w latach 1925–1939. . 
  • Sprawozdanie inspektora Armii gen. Sosnkowskiego z inspekcji w Wielkopolskim Inspektoracie SG. → Archiwum Straży Granicznej. Szczecin
  • Piotr Zarzycki: Plan mobilizacyjny „W”. Wykaz oddziałów mobilizowanych na wypadek wojny. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 1995. ISBN 83-85621-87-3.