Otwórz menu główne

Karol Modzelewski

polski historyk i polityk

Karol Cyryl Modzelewski (ur. 23 listopada 1937 w Moskwie) – polski historyk mediewista, profesor nauk humanistycznych, członek Polskiej Akademii Nauk, dysydent, więzień polityczny i jeden z liderów opozycji demokratycznej w okresie PRL, senator I kadencji. Kawaler Orderu Orła Białego.

Karol Modzelewski
Ilustracja
Imię przy narodzeniu Cyryl Budniewicz
Data i miejsce urodzenia 23 listopada 1937
Moskwa
Zawód, zajęcie historyk mediewista
Tytuł naukowy profesor nauk humanistycznych
Odznaczenia
Order Orła Białego Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)

W 1964 wraz z Jackiem Kuroniem autor Listu otwartego do partii, krytykującego linię polityczną PZPR za odejście od ideałów socjalizmu. Jeden z inicjatorów protestów studenckich na Uniwersytecie Warszawskim w marcu 1968. Od listopada 1980 do kwietnia 1981 pierwszy rzecznik prasowy NSZZ „Solidarność”, autor pomysłu przyjęcia przez związek jego nazwy „Solidarność”. Kilkakrotnie więziony i internowany ze względów politycznych w czasach PRL, osadzony łącznie przez osiem i pół roku[a]. Profesor Uniwersytetu Wrocławskiego (1992–1994) i Uniwersytetu Warszawskiego (od 1994), członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, w latach 2007–2010 wiceprezes PAN. W 2007 laureat Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej za monografię Barbarzyńska Europa (2004), w której podjął kwestię powstawania tożsamości europejskiej pod wpływem tradycji przedchrześcijańskich. Autor wyróżnionej Nagrodą Literacką „Nike” autobiografii Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca (2013), w której rozliczał się ze swojej działalności ideowej i politycznej począwszy od lat 50., a także krytykował sposób przeprowadzenia transformacji ustrojowej w Polsce, wskazując na negatywne skutki transformacji związane z dominacją modelu neoliberalnego.

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

DzieciństwoEdytuj

Urodził się jako Cyryl Budniewicz w 1937 w Moskwie, w okresie apogeum wielkiej czystki[1]. Jego ojciec wkrótce po narodzinach syna został aresztowany i skazany na 8 lat łagru[2]. Wcześniej aresztowano dziadka Cyryla Budniewicza, który był inżynierem i mienszewikiem. Jego matka, Natalia Wilder, miała pochodzenie żydowskie[3]; była tłumaczką i literaturoznawczynią, absolwentką Instytutu Literackiego im. Maksyma Gorkiego w Moskwie. W 1939 związała się z polskim działaczem komunistycznym Zygmuntem Modzelewskim, który do 1937 przebywał na emigracji we Francji, a w latach 1937–1939 poddawany był represjom i więziony w Związku Radzieckim[2]. Po zwolnieniu Zygmunt Modzelewski działał w Związku Patriotów Polskich, od 1944 był ambasadorem PKWN w Moskwie, a od 1947 ministrem spraw zagranicznych PRL[4]. Cyryl Budniewicz otrzymał nazwisko przybranego ojca i na skutek tego zaczął figurować jako Karol Modzelewski[5]. Od 1941 uczęszczał do rosyjskojęzycznej szkoły dla emigrantów politycznych w Gorki pod Moskwą. W 1945 przyjechał z rodzicami do Polski; dopiero wtedy zaczął się uczyć języka polskiego[4]. W 1954 zmarł jego przybrany ojciec, który od 1951 był odsuwany od realnego wpływu na władzę.

Polska Rzeczpospolita LudowaEdytuj

W 1954 złożył egzamin maturalny w XIV Liceum Ogólnokształcącym im. Klementa Gottwalda w Warszawie i w tym samym roku rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim[6], w czasie których poznał m.in. Jacka Kuronia, Andrzeja Garlickiego, Andrzeja Krzysztofa Wróblewskiego, Krzysztofa Pomiana i Teresę Monasterską, z którymi zaangażował się w 1956 w studencki ruch rewizjonistyczny. W jego ramach odpowiadał m.in. za kontakty z młodymi robotnikami[7]. W 1959 ukończył studia na Uniwersytecie Warszawskim, będąc uczniem Aleksandra Gieysztora. W latach 1962–1964 był asystentem i doktorantem w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego[8].

W marcu 1957 wstąpił do PZPR[9]. W 1964 został wydalony razem z Jackiem Kuroniem z szeregów partii[10]. Wykreślono go wówczas również z listy członków ZMS. W reakcji na wydalenie wystosowali List otwarty do partii, krytykujący linię polityczną PZPR[11]. Usunięto go wówczas także ze studiów doktoranckich i z pracy, a w 1965 skazano na karę 3,5 roku pozbawienia wolności. Warunkowe zwolnienie uzyskał 3 sierpnia 1967, po dwóch latach i pięciu miesiącach pobytu w zakładzie karnym[12]. Brał następnie udział w wydarzeniach marca 1968, za co w 1969 ponownie został skazany na karę 3,5 roku pozbawienia wolności; został zwolniony we wrześniu 1971.

W latach 1972–1983 był zatrudniony w Instytucie Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu. W 1974 uzyskał stopień naukowy doktora na podstawie pracy pt. Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego, a cztery lata później uzyskał stopień doktora habilitowanego na podstawie rozprawy poświęconej Italii wczesnośredniowiecznej[13].

W 1980 wstąpił do NSZZ „Solidarność”, był autorem pomysłu przyjęcia przez związek terminu „Solidarność”, wykorzystywanego już w tytule biuletynu strajkowego[14]. Wchodził w skład prezydium dolnośląskiego MKZ, prezydium zarządu regionu, Krajowej Komisji Porozumiewawczej, brał także udział w I KZD w Gdańsku. Był pierwszym rzecznikiem prasowym związku (jako rzecznik prasowy KKP od listopada 1980 do kwietnia 1981). Z funkcji zrezygnował, nie zgadzając się ze stanowiskiem władz związku w sprawie tzw. prowokacji bydgoskiej.

Po wprowadzeniu stanu wojennego został zatrzymany 13 grudnia 1981 w sopockim Grand Hotelu celem internowania[15]. We wrześniu 1982 aresztowano go, zarzucając mu próbę obalenia ustroju PRL. 6 sierpnia 1984 został zwolniony na mocy amnestii[16]. W 1989 został zaproszony na dwumiesięczny cykl wykładów w Collège de France, ale uniemożliwiono mu ten wyjazd z przyczyn politycznych[17]. W tym samym roku powrócił do pracy naukowej.

III RzeczpospolitaEdytuj

 
Jerzy Sosnowski i Karol Modzelewski podczas Festiwalu Góry Literatury, 2016

Działalność naukowaEdytuj

Do 1992 pracował w Instytucie Historii PAN. W 1990 otrzymał tytuł naukowy profesora.

W latach 1992–1994 był zatrudniony w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Od 1994 zawodowo związany z Instytutem Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego na stanowisku profesora. W 2004 został wybrany na członka korespondenta Polskiej Akademii Nauk (PAN), a w 2010 na członka rzeczywistego tej instytucji. Pełnił funkcję wiceprezesa PAN (2007–2010) oraz członka Prezydium PAN (2006–2011)[18]. W 2012 został członkiem Komitetu Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk[19]. Uzyskał także członkostwo w Towarzystwie Naukowym Warszawskim.

Działalność politycznaEdytuj

W okresie 1989–1991 sprawował mandat senatora I kadencji, wybranego w województwie wrocławskim z ramienia Komitetu Obywatelskiego[17][20]. Na początku lat 90. współtworzył Solidarność Pracy, następnie Unię Pracy. Był jej honorowym przewodniczącym, rezygnując z tej funkcji oraz z członkostwa w partii w 1995[21]. W 2005 wszedł w skład komitetu wyborczego Włodzimierza Cimoszewicza w wyborach prezydenckich.

Odznaczenia i wyróżnieniaEdytuj

Zarządzeniem prezydenta RP na uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego z 11 listopada 1990 został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski[22]. 2 marca 1998 wraz z Jackiem Kuroniem został odznaczony Orderem Orła Białego[23]. W 2016 został uhonorowany Legią Honorową V klasy[24].

W 2007 otrzymał Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych za badania nad historią powstawania tożsamości europejskiej odkrywające znaczenie tradycji przedchrześcijańskiej i wielokulturowej dla współczesnego pojęcia Europy przedstawione w dziele Barbarzyńska Europa. W 2009 został uhonorowany tytułem doktora honoris causa Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy[25].

W 2014 za autobiografię Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca otrzymał Nagrodę Literacką „Nike”[26], Nagrodę Historyczną im. Kazimierza Moczarskiego[27] oraz wyróżnienie jury Nagrody im. Jerzego Giedroycia. W tym samym roku otrzymał Nagrodę im. księdza Józefa Tischnera. W 2016 został laureatem medalu świętego Jerzego[28].

Jest honorowym obywatelem Sobótki (2012)[29] oraz Wrocławia (2016)[30].

Publikacje (wybór)Edytuj

  • List otwarty do partii (z Jackiem Kuroniem), Paryż 1966.
  • Revolutionary marxist students in Poland speak out (1964–1968), Nowy Jork 1969.
  • Chłopi w społeczeństwie polskim, Wrocław 1987.
  • Między umową a wojną, Warszawa 1989.
  • Dokąd od komunizmu?, Warszawa 1993.
  • Liber homo sub tutela nobilis, [w:] Kościół, kultura, społeczeństwo. Studia z dziejów średniowiecza i czasów nowożytnych, Warszawa 2000, s. 301–312.
  • Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego X–XIII wiek, Wrocław 1975, Poznań 2000.
  • Zemsta, okup i podmiot moralny w prawach barbarzyńskich, [w:] Aetas media, aetas moderna. Studia ofiarowane profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 2000, s. 273–285.
  • Czy opole istniało, „Przegląd Historyczny”, t. 92, z. 2, 2001, s. 161–185.
  • La stirpe e la legge, [w:] Studi sulle societa e le culture del Medioevo per Girolamo Arnaldi, Rzym 2002.
  • Opole, centena, pagus. Versuch einer komparativen Auffassung der Langemeinde und Territorialverwaltung, [w:] Das Reich und Polen, Konstancja 2003, s. 423–438.
  • Życiodajny impuls chuligaństwa. Notatki z lat 1993–2002, Kraków 2003.
  • Barbarzyńska Europa, Warszawa 2004.
  • Scènes de grèves en Pologne, Lozanna 2006.
  • Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca, Warszawa 2013. ​ISBN 978-83-244-0335-6​.

UwagiEdytuj

  1. Więziony w latach 1965–1967, 1969–1971 i 1982–1984; internowany w latach 1981–1982.

PrzypisyEdytuj

  1. Kalina Błażejowska. Uczeń czarnoksiężnika. „Tygodnik Powszechny”. nr 43 (3355) (Magazyn Literacki), s. 4–5, 27 października 2013. 
  2. a b Friszke 2010 ↓, s. 21.
  3. Agnieszka Mrozik: Legendą być. lewica.pl, 16 września 2014. [dostęp 2018-01-18].
  4. a b Friszke 2010 ↓, s. 22.
  5. Modzelewski 2013 ↓, s. 29.
  6. Modzelewski 2013 ↓, s. 81.
  7. Friszke 2010 ↓, s. 31.
  8. Modzelewski 2013 ↓, s. 100.
  9. Modzelewski 2013 ↓, s. 93.
  10. Modzelewski 2013 ↓, s. 94.
  11. Modzelewski 2013 ↓, s. 120.
  12. Modzelewski 2013 ↓, s. 127.
  13. Modzelewski 2013 ↓, s. 237.
  14. Palec Boży i czarna robota. tygodnik.onet.pl, 4 września 2005. [dostęp 2014-10-06].
  15. Modzelewski 2013 ↓, s. 328.
  16. Modzelewski 2013 ↓, s. 344.
  17. a b Modzelewski 2013 ↓, s. 382.
  18. Karol Modzelewski. pan.pl. [dostęp 2018-06-17].
  19. Skład. knh.pan.pl. [dostęp 2015-10-23].
  20. Karol Modzelewski. senat.pl. [dostęp 2017-03-29].
  21. Modzelewski 2013 ↓, s. 404.
  22. Komunikat o nadaniu Orderu Odrodzenia Polski z dnia 11 listopada 1990 roku. „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”. nr 4, s. 60, 20 grudnia 1990. [dostęp 2017-10-11]. 
  23. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 marca 1998 r. o nadaniu orderów (M.P. z 1998 r. nr 16, poz. 250).
  24. Róża Thun i Karol Modzelewski odznaczeni Orderem Legii Honorowej. interia.pl, 21 czerwca 2016. [dostęp 2016-06-21].
  25. Karol Modzelewski. ukw.edu.pl, 17 marca 2010. [dostęp 2015-07-01].
  26. Seweryn Blumsztajn, Marcin Sendecki: Nike 2014 dla Karola Modzelewskiego. wyborcza.pl, 5 października 2014. [dostęp 2014-10-05].
  27. Karol Modzelewski laureatem nagrody im. Moczarskiego. wyborcza.pl, 21 listopada 2014. [dostęp 2014-12-01].
  28. Laureaci Medalu św. Jerzego 2016. tygodnikpowszechny.pl, 13 grudnia 2016. [dostęp 2017-12-26].
  29. Profesor Karol Modzelewski nowym honorowym obywatelem Sobótki. twojasobotka.eu, 17 lipca 2012. [dostęp 2014-03-14].
  30. Malwina Gadawa: Święto Wrocławia 2016. Honorowi Obywatele odebrali tytuły. gazetawroclawska.pl, 24 czerwca 2016. [dostęp 2016-07-12].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj