Świadkowie Jehowy w województwie lubelskim

Świadkowie Jehowy w województwie lubelskim – wspólnota religijna Świadków Jehowy w województwie lubelskim. Liczba głosicieli na terenie województwa wynosi ok. 10 793 (stan w 2011)[1]. W lipcu 2020 na terenie województwa znajdowały się miejsca zgromadzeń 89 zborów (w tym zbór angielskojęzyczny, zbór i dwie grupy języka migowego, zbór i grupa rosyjskojęzyczna, grupa chińskojęzyczna, grupa tureckojęzyczna, trzy grupy ukraińskojęzyczne oraz dwie grupy posługujące się językiem romani (Polska)[2])[3][a].

HistoriaEdytuj

PoczątkiEdytuj

Działalność Świadków Jehowy na obecnym terenie województwa podjęto ok. roku 1920. Jej początek wiązał się z przyjazdem ze Stanów Zjednoczonych do Lublina Władysława Wójcika (1920 lub 1921) i Bronisława Blacharskiego (1921). W 1921 roku niewielkie grupy działały w Lublinie i Nałęczowie. 8 grudnia 1921 roku w lubelskim w sali Stowarzyszenia Wzajemnej Pomocy Kupcom przy ul. Królewskiej 15 wykład „Strzeżcie się fałszywych proroków” z udziałem 100 osób wygłosił pielgrzym ze Stanów Zjednoczonych – Józef Krett. Po jego zakończeniu Krett został przewieziony na komisariat policji, gdzie został przesłuchany[4].

5 kwietnia 1922 roku lubelska policja oceniła, że nic nie wskazuje na to, aby szerzyli oni komunistyczną propagandę[5]. 15 sierpnia 1922 roku funkcjonariusze policji skonfiskowali publikacje religijne w mieszkaniu Jana Skowronka w Bełżcu. Policja zaczęła nachodzić członków grupy Badaczy Pisma Świętego z Bełżca, po ich powrocie ze zgromadzenia w Warszawie[6].

W roku 1923 zorganizowany został lubelski zbór Badaczy Pisma Świętego, a na Pamiątce śmierci Jezusa Chrystusa były obecne 23 osoby[7], a w 1924 w Lublinie – 52 oraz 22 osoby w Bełżcu[8]. W latach 1923–1927 zebrania religijne odbywały się w mieszkaniach prywatnych przy ul. Podwale, ul. Dolnej Panny Marii i ul. Lipowej. W dniach 15 –17 sierpnia 1924 roku w Sali Teatru Rusałka w Lublinie zorganizowano pierwszą konwencję, na którą przybyło około 200 osób, w tym ponad 100 delegatów z wielu zborów w Polsce. W wodach Bystrzycy Jan Kusina udzielał chrztu. W 1925 roku zbór w Lublinie liczył 128 członków, w Maziłach – 19, a w Korchowie – 42[9].

Od roku 1927 w Lublinie przy ul. Zamojskiej w sali Spółdzielni Komisowo-Handlowej dla mieszkańców tego miasta organizowano otwarte wykłady biblijne połączone z dystrybucją literatury religijnej. W roku 1927 kolporterzy prowadzili działalność w Lublinie oraz w okolicach Krasnegostawu, gdzie powstała grupa wyznawców oraz w okolicach Łosieńca. Mówcy wygłaszający wykłady przyjeżdżali z Warszawy (m.in. Ludwik Kostkiewicz), Krakowa, Łodzi oraz Poznania. Zgromadzonym na wiejskich placach i skwerach z zaangażowaniem poświęcali dziennie nawet kilka godzin nauk biblijnych[5].

Na początku lat 30. XX wieku zbory istniały m.in. w następujących miastach i miejscowościach: Lublin, Biszcza, Terespol, Korchów Pierwszy i Rulikówka, a grupy w okolicach Biłgoraja, Hrubieszowa, Kraśnika i Zamościa. W 1933 i 1934 roku konwencja odbyła się we wsi Rulikówka k. Sokala oraz w Teresinie, w 1937 roku w Dorohuczy i we wsi Borówek. W roku 1938 w powiatach biłgorajskim, zamojskim, lubelskim, chełmskim i krasnostawskim, z małych grup wyznawców powstały zbory. W 1939 roku konwencja z udziałem 60 osób odbyła się w Kostuninie w powiecie chełmskim[10]. W roku 1939 Józef Włodarczyk z Lubelszczyzny nabył i starannie zabezpieczył 12 000 broszur, książki, 1000 Biblii, 500 śpiewników oraz 250 płyt z nagranymi wykładami biblijnymi, co bardzo się przydało, gdy w okresie II wojny światowej nie było żadnych nowych dostaw tych publikacji.

Okres II wojny światowejEdytuj

 
Hitlerowskie oświadczenie o wyrzeczeniu się wiary, którego podpisania odmawiali Świadkowie Jehowy
 
W czasie II wojnie światowej wielu wyznawców zostało osadzonych w obozach koncentracyjnych i nosiło znak – fioletowy trójkąt
 
Stolperstein Wernera Kerlekiena, który 1 kwietnia 1940 roku w Puławach zginął za odmowę służby wojskowej[11]

W czasie nazizmu wielu tutejszych wyznawców trafiło do więzień i hitlerowskich obozów koncentracyjnych za odmowę wyrzeczenia się swojej wiary. Dużą grupę wyznawców przewieziono z Lublin (KL) do Auschwitz[12]. Od stycznia 1943 roku, do KL Lublin trafiali wyznawcy z województwa lubelskiego oraz z Warszawy i Lwowa. Dotychczas zidentyfikowano imiennie 57 Świadków Jehowy, zesłanych do KL Lublin, 27 z Polski, 16 z Niemiec oraz z Holandii. Także Świadkowie Jehowy pochodzący z Jugosławii, ZSRR, Austrii, Luksemburga i Węgier. Dziewiętnastu z tego grona zatrudniono w filii KL Lublin – w przedsiębiorstwie DAW na ulicy Lipowej 7[13][14]. Inni z powodu odmowy przyjęcia niemieckiej listy narodowościowej i zrzeczenia się wiary zostali przymusowo wydaleni z własnych domów, np. pewna rodzina z Gdyni do wsi Krzywowólka[15].

W czasie wojny podjęto na nowo działalność głoszenia od domu do domu. W roku w okolice Białej Podlaskiej i Włodawy przybyli współwyznawcy z Kaszub i Wybrzeża, które podjęły działalność kaznodziejską od Białej Podlaskiej po Terespol i Włodawę[10].

Okres powojenny, prześladowaniaEdytuj

 
Publikacje Świadków Jehowy („Nasza Służba Królestwa” z lat 50. XX w.) drukowano potajemnie w okresie zakazu działalności również na terenie województwa lubelskiego

6 czerwca 1945 roku oddział Narodowych Sił Zbrojnych pod dowództwem mjr Mieczysława Pazderskiego ps. Szary, dokonał zbrodni we wsi Wierzchowiny. Zamordowano 194 osoby narodowości ukraińskiej, w tym 20 Świadków Jehowy[16][10].

Po II wojnie światowej powstały nowe zbory. W latach 1945 i 1946 do zboru Teresin przyłączało się niekiedy po 15 do 20 osób w miesiącu, a w jednym przybyły aż 42 osoby. W roku 1947 liczył on już 240 głosicieli, a zbór w pobliskim Alojzowie – 190.

1 marca 1946 roku 15-letnia Henryka Żur z okolic Chełma wybrała się ze współwyznawcą ze zboru do pobliskiej miejscowości, by odwiedzić zainteresowanych tą religią. Oboje wpadli w ręce członków NSZ. Mężczyzna został dotkliwie pobity. Dziewczynę przez kilka godzin straszliwie torturowano, zawleczono do pobliskiego lasu i zastrzelono. Niecałe trzy tygodnie później, wieczorem 18 marca, 30-osobowa grupa wdarła się do domu Jana Ziemcowa. Napastnicy próbowali najpierw zmusić całą rodzinę do wyspowiadania się u miejscowego księdza katolickiego i przyniesienia od niego zaświadczenia. Potem zaczęli bić Ziemcowa pałkami, aż go zatłukli na śmierć, a później pobili do nieprzytomności resztę rodziny. 12 czerwca tego samego roku doszło do kolejnego zabójstwa, którego ofiarą padła rodzina Kądzieli, a potem banda ta przez 6 godzin znęcała się nad rodziną Kuleszów, by wymusić na nich zgodę na powrót do Kościoła katolickiego. Aleksandra Kuleszę zatłukli na śmierć.

W roku 1947 zliczono akty przemocy, których dopuszczono się na Świadkach Jehowy w celu nawrócenia ich na katolicyzm, okazało się, że ucierpiało z tego powodu około 4000 osób, a 60 z nich zamordowano. Narodowe Siły Zbrojne dokonały około 800 napadów na domy wyznawców. W czerwcu 1946 roku we wsi Borówek na dwudniowe zgromadzenie przybyło około 1500 osób, a 260 osób zostało ochrzczonych[17]. W roku 1947 na terenie województwa lubelskiego działały 72 zbory[18][19].

Od 2 do 4 lipca 1948 roku odbyło się kolejne zgromadzenie w Lublinie[20]. Jak donosi Rocznik Świadków Jehowy 1994: „ księża ogłosili w tym mieście, że Świadkowie Jehowy z całej Polski przybyli z zamiarem zniszczenia tam świątyń katolickich; wezwano zatem wiernych do obrony kościołów i miasta. Ciżba podburzonych fanatyków religijnych natarła na uczestników kongresu. Bezpieczeństwa ich bronili uzbrojeni milicjanci, którzy pakowali co agresywniejszych prowodyrów na ciężarówki, wywozili do 30 kilometrów za miasto, z dala od uczęszczanych szlaków komunikacyjnych, i puszczali wolno”[21].

Ten sam Rocznik donosi o innym zgromadzeniu: „w maju 1949 roku kazano przerwać program zgromadzenia obwodowego odbywającego się w okolicy Chełma. Odmowa doprowadziła do aresztowania braci odpowiedzialnych. W ostatnim dniu zjazdu uczestnicy znowu się zeszli, a pewien brat w zastępstwie aresztowanego wygłosił przemówienie okolicznościowe do chrztu; po południu na wykład publiczny przyszło około tysiąca osób. Milicjanci aresztowali kolejnych mówców, ale za każdym razem zabranego zastępował następny brat i kontynuował przemówienie. Wieczorem okazało się, że tego dnia przemawiało aż 27 braci!” [22].

Zgromadzenia obwodowe odbywały się w różnych miejscach województwa lubelskiego, m.in. w dniach 28–30 maja 1948 roku w Hrubieszowie (około 1000 obecnych)[23].

Niektórzy z członków zborów wyjechali na Ziemie Odzyskane. W 1947 roku do zboru w Lidzbarku Warmińskim przybyła grupa Świadków Jehowy z powiatu chełmskiego[24].

Za działalność religijną oraz za odmowę służby wojskowej byli skazywani na kary więzienia[25]. Masowych aresztowań dokonano w latach 1950–1955. Do aresztowań doszło również 8 maja 1961 roku w Lublinie – aresztowano dziewięciu członków wyznania, w tym nadzorców podróżujących i odpowiedzialnych za druk oraz transport publikacji Świadków Jehowy. W następnym dniu aresztowano dwie kolejne osoby[26]. Kolejnych wyznawców drukujących literaturę aresztowano w grudniu 1960 roku w Jaszczowie[27].

Służba Bezpieczeństwa prowadziła sprawy m.in. pod kryptonimami: „Dentysta” (1947–1967; dotyczącą prowadzenia działalności w Hrubieszowie)[28], „Zbieranina” (1954–1971; dotyczącą prowadzenia działalności w Świdniku)[29], „Marynarz” (1955–1957)[30] „Babilon” (1959–1972; dotyczącą prowadzenia działalności w Opolu Lubelskim i innych miejscowościach)[31], „Jehowy” (1962–1969), „Janusz” (1965–1975), „Stały” (1965–1975), „Sobek” (1972–1975) oraz „Kaznodzieja” (1972–1975); (dotyczących prowadzenia działalności w Chełmie)[32][33][34][35], „Meliniarz” (1962–1976)[36], „Odważny” (1963–1966) i „Fanatyk” (1964–1965); (dotyczących prowadzenia działalności Krasnymstawie)[37][38], „Delfin” (1967–1974)[39], „Mechanik” (1968–1976)[40], „Uparty” (1968–1975; dotyczącą prowadzenia działalności w Puławach)[41], „Turysta” (1969; dotyczącą prowadzenia działalności w Biłgoraju)[42], „Fanatyk” (1969–1971; dotyczącą prowadzenia działalności w Włodawie)[43], „Głosiciel” (1969–1973; dotyczącą prowadzenia działalności w Bychawie)[44], „Działacz” (1969–1976)[45], „Skoczek” (1969–1983)[46], „Nieznany” (1970–1971)[47], „Marian” (1971–1980; dotyczącą prowadzenia działalności w Lublinie)[48], „Pelikan” (1971–1980)[49], „Sługa” (1972–1975) i „Powielacz” (1972–1975); dotyczących prowadzenia działalności w Rykach)[50][51], „Emisariusz” (1974; dotyczącą kontaktów z osobami z Austrii, Jugosławii i Włoch)[52], „Kuźnica III” (1970–1973), „Kuźnica IV” (1970–1973) i „Kuźnica-6” (1974–1984); dotyczących drukowania publikacji na terenie woj. lubelskiego)[53][54], „Uparty” (1975–1976)[55], „Świadek” (1975–1976)[56].

Szczególnie od lat 60. XX wieku głosiciele w lecie prowadzą grupową wyjazdową działalność kaznodziejską na terenach gdzie jest mniej wyznawców (wcześniejsze nazwy: grupy pionierskie ośrodki pionierski, obozy pionierskie). W czerwcu 1966 roku Świadkowie Jehowy – Agnieszka i Józef Sochowie – zostali odznaczeni medalami Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. W maju 1943 roku pomogli ocalić życie osobom pochodzenia żydowskiego koło Lwowa[57]. W czasie zakazu działalności zgromadzenia (tzw. konwencje leśne) organizowano potajemnie.

Odzyskanie rejestracji prawnej i rozwój działalnościEdytuj

Po odzyskaniu uznania prawnego w Polsce zgromadzenia zaczęto organizować w halach i na stadionach. Wkrótce zaczęły powstawać nowe Sale Królestwa.

 
Sala Zgromadzeń w Lublinie

Przez 5 miesięcy w 2006 roku w Lublin (KL) (Majdanek)[58] prezentowana była wystawa Więzieni za wiarę – Świadkowie Jehowy a hitleryzm poświęcona ich neutralności w okresie nazizmu[59].

24 września 2000 roku w Lublinie przy ul. Kmiecej 18 oddano do użytku Salę Zgromadzeń. Korzystają z niej zbory z Lubelszczyzny oraz zbory z południowo-wschodniej części województwa mazowieckiego, z północnej części województwa podkarpackiego oraz północnej i wschodniej części województwa świętokrzyskiego. Została wybudowana od podstaw przez wolontariuszy, posiada 1100 miejsc siedzących.

W 2010 roku zorganizowano pomoc głównie dla poszkodowanych przez powódź współwyznawców. W sierpniu 2010 roku Świadkowie Jehowy – Marianna i Józef Borzęccy z Piask Szlacheckich – zostali odznaczeni medalami Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Pomogli oni w ukrywaniu się Gitli Szarf i jej trzem córkom, oferując schronienie oraz fałszywe dokumenty[60][61][62]. W 2012 roku nastąpiła reorganizacja zborów. W roku 2013 wdrożono program świadczenia publicznego na terenie poszczególnych zborów z pomocą wózków z literaturą biblijną. W marcu 2014 roku w Lublinie zakończyły się zajęcia trzeciej klasy Kursu Biblijnego dla Małżeństw[63][64], w marcu 2016 roku – 8. klasy, a 22 marca 2020 roku – 30. klasyKursu dla Ewangelizatorów Królestwa.

W 2014 roku doszło do napadu na Świadków Jehowy w Chełmie. Atakujący groził im nożem i maczetą, za co został aresztowany oraz przedstawiono mu zarzut kierowania gróźb karalnych[65]. W 2016 roku w Kraśniku doszło do napaści na dwóch Świadków Jehowy. Sprawcy napaści najpierw zaatakowali głosicieli w trakcie pełnienia służby kaznodziejskiej od domu do domu, grożąc im jednocześnie spaleniem miejsca zebrań. Dziesięć dni później ci sami sprawcy zaatakowali Świadków Jehowy przy stojaku z literaturą, grożąc im przyłożonym do szyi skalpelem. Obaj zostali oskarżeni o stosowanie przemocy na tle religijnym i skazani sądownie[66][67][68].

Kongresy regionalne odbywają się zwykle na stadionie Arena Lublin (2015–2019) (w poprzednich latach w hali Globus w Lublinie oraz na stadionie OSiR w Zamościu)[69].

ZboryEdytuj

Poniższa lista obejmuje zbory zgromadzające się na terenie województwa[3], stan na dzień 24 lipca 2020:

Na terenie miast na prawach powiatu[b]
  • Biała Podlaska: 2 zbory: Południe (w tym grupa rosyjskojęzyczna), Północ
  • Chełm: 9 zborów: Jagiellońska, Jedność, Litewska (w tym grupa ukraińskojęzyczna), Malowane, Południe, Północ, Rejowiecka, Słoneczne, Wschód (w tym grupa języka migowego)
  • Lublin: 17 zborów: Angielski (w tym grupa chińskojęzyczna), Błonie, Bronowice, Choiny, Czechów, Ćmiłów (w tym grupa tureckojęzyczna), Kalinowczyzna, Krańcowa, Kunickiego, Nałkowskich, Nadbystrzycka, Migowy, Rosyjski (w tym grupa ukraińskojęzyczna), Śródmieście, Warszawska, Węglin, Zemborzycka
  • Zamość: 4 zbory: Południe (w tym grupa ukraińskojęzyczna), Północ, Wschód, Zachód
 
Biała Podlaska
Chełm
Lublin
Zamość
Terespol
Biłgoraj
Biszcza
Wisznice
Chmielek
Alojzów
Białopole
ChN
Łowcza
Wojsławice
Hrubieszów
Miętkie
Janów Lubelski
Krasnystaw
Rejowiec
Żółkiewka
Annopol
Kraśnik
Lubartów
Michów
Bychawa
Garbów
Krz.
Niemce
Piotrków
Jaszczów
Łęczna
Podgł.
Łuków
Poniatowa
Parczew
Opole Lubelskie
Nałęczów
Puławy
Radzyń Podlaski
Dęblin
Ryki
Świdnik
Pe
Piaski
Tomaszów Lubelski
Włodawa
Wola
Uhruska
Latyczyn
Zwierzyniec
Miejscowości w województwie lubelskim, w których 8 stycznia 2013 były zbory Świadków Jehowy[3]. Na niebiesko zaznaczono położenie Sali Zgromadzeń (Lublin), na żółto – zbory zgromadzające się w Sali Królestwa sąsiedniego zboru[3]. Skróty: ChN – Chojno Nowe, H – Huta, Krz. – Krzczonów, Lś – Leśniowice, Ol – Olchowiec, Pe – Pełczyn, Podgł. – Podgłębokie.
 
Sala Królestwa w Łukowie
Na terenie powiatów

UwagiEdytuj

  1. Obwody polskojęzyczne: Lublin-Południe, Lublin-Północ, Chełm, Zamość, Biała Podlaska-Siedlce (część), Radom-Puławy (część), Ostrowiec-Starachowice (część), Rzeszów-Stalowa Wola (część); polskiego języka migowego: Wołomin (część); angielski (część); rosyjski (część); ukraiński (część).
  2. W nazwach zborów na terenie miast na prawach powiatu pominięto pierwszy człon ich nazwy, którym jest nazwa miasta, na terenie którego zgromadza się dany zbór.

PrzypisyEdytuj

  1. GUS, Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011.
  2. Watchtower, Sprawozdanie z Polski i Ukrainy, jw.org, 18 grudnia 2018 [dostęp 2018-01-10].
  3. a b c d Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2020-07-14].
  4. Wojewoda Lubelski, Lublin. Wykład publiczny. Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego, Lublin , 21 grudnia 1921.
  5. a b Remigiusz Kasprzycki, „Naród bez broni”. Niechęć do służby wojskowej w II Rzeczypospolitej z przyczyn religijnych, „Kwartalnik Historyczny Rocznik”, Instytut Nauk o Bezpieczeństwie Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie, 2019.
  6. Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego, Podanie do Ministerstwa Wyznań Religijnych, 1922.
  7. C.T. Russell, Memorial Report, „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, Towarzystwo Strażnica, 15 czerwca 1923, s. 218, 223 (ang.).
  8. C.T. Russell, Memorial Report for 1924, „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, Towarzystwo Strażnica, 15 lipca 1924, s. 218 (ang.).
  9. Krótkie Sprawozdanie dla Ministerstwa Wyznań i Oświecenia Publicznego w Warszawie..., Warszawa , 18 lipca 1925.
  10. a b c Krzysztof Biliński, Hiobowie XX wieku, Wydawnictwo A Propos, 2012, s. 118–150, 159, 162–166, ISBN 978-83-63306-15-1.
  11. Stolperstein Dokumente Berlin, Zeugen Jehovas [zarchiwizowane z adresu 2015-02-19] (niem.).
  12. Teresa Wontor-Cichy, Więzieni za wiarę: Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003.
  13. Aleksandra Matelska, „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, wyd. II, 2010, s. 76, 88–92, ISBN 978-83-61387-19-0.
  14. Aleksandra Boczek, Świadkowie Jehowy w KL Lublin. Losy więźniów Majdanka, „Kształty”, luty 2008, s. 32–37.
  15. Aleksandra Matelska, „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, wyd. II, 2010, s. 174, ISBN 978-83-61387-19-0.
  16. Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji Wisła, 2011.
  17. Rocznik Świadków Jehowy 1994, s. 213.
  18. K. Urban, Mniejszości religijne w Polsce 1945–1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994, s. 20.
  19. Witold Kaszewski, Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim, 2011: Wydawnictwo A Propos, s. 87, ISBN 978-83-917339-8-1.
  20. Witold Kaszewski, Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim, Wydawnictwo A Propos, 2011, s. 85, ISBN 978-83-917339-8-1.
  21. Watchtower, Rocznik Świadków Jehowy 1994, s. 219.
  22. Watchtower, Rocznik Świadków Jehowy 1994, s. 221.
  23. Krzysztof Biliński, Hiobowie XX wieku, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, 2012, s. 170, ISBN 978-83-63306-15-1, OCLC 839256207.
  24. Grzegorz Jasiński, Wyznanie Świadków Jehowy na Warmii i Mazurach po II wojnie światowej (do 1950 roku), „Komunikaty Warmińsko-Mazurskie”, luty 2019, s. 243-284.
  25. Przeżyłem próby wiary w Polsce, „Przebudźcie się!”, 8 listopada 2000, s. 19–21.
  26. IPN, Notatka operacyjna Wydz. III KW MO w Lublinie, 11 maja 1961.
  27. IPN, Notatka operacyjna Wydz. IV KW MO w Lublinie, 5 maja 1970.
  28. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 0017/376 t. 2, ipn.gov.pl.
  29. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 014/452 t. 2, ipn.gov.pl.
  30. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 019/605, ipn.gov.pl.
  31. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 018/22, ipn.gov.pl.
  32. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 014/763 t. 1, ipn.gov.pl.
  33. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 020/133, ipn.gov.pl.
  34. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 014/763 t. 1, ipn.gov.pl.
  35. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 020/141, ipn.gov.pl.
  36. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 023/21 t. 1, ipn.gov.pl.
  37. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 07/31, ipn.gov.pl.
  38. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 07/9, ipn.gov.pl.
  39. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 019/1007, ipn.gov.pl.
  40. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 020/361, ipn.gov.pl.
  41. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 020/318, ipn.gov.pl.
  42. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990, ipn.gov.pl.
  43. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 014/452 t. 2, ipn.gov.pl.
  44. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 023/37, ipn.gov.pl.
  45. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 020/362, ipn.gov.pl.
  46. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 020/612, ipn.gov.pl.
  47. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 019/295 t. 1, ipn.gov.pl.
  48. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 020/545, ipn.gov.pl.
  49. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 020/533, ipn.gov.pl.
  50. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 020/315, ipn.gov.pl.
  51. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 020/316, ipn.gov.pl.
  52. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 00103/96 t. 1, ipn.gov.pl.
  53. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 023/32 t. 1, ipn.gov.pl.
  54. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 020/670, ipn.gov.pl.
  55. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 019/295 t. 2, ipn.gov.pl.
  56. IPN, Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Lublinie 1983-1990; IPN Lu 023/178 t. 1, ipn.gov.pl.
  57. Socha FAMILY, „Righteous Among the Nations Honored by Yad Vashem” (ang.).
  58. Muzeum na Majdanku.
  59. Aleksandra Matelska, „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, Wrocław: Wydawnictwo A Propos, wyd. II, 2010, s. 28, ISBN 978-83-61387-19-0.
  60. 13 kolejnych Polaków z medalami Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, www.tokfm.pl.
  61. Borzecki FAMILY, „Righteous Among the Nations Honored by Yad Vashem” (ang.).
  62. Borzecka Marianna, „Righteous Among the Nations Honored by Yad Vashem” (ang.).
  63. Ogłoszenia, „Nasza Służba Królestwa”, luty 2014, s. 4.
  64. Nasza Służba Królestwa”, sierpień 2014, s. 4.
  65. Katarzyna Sobczuk, Napad w Chełmie: Z nożem i maczetą zaatakował Świadków Jehowy, kurierlubelski.pl, 2 kwietnia 2014 [dostęp 2017-04-03].
  66. Jacek Szydłowski, Świadkowie Jehowy zaatakowani za... szerzenie islamu. Mężczyzna miał grozić skalpelem, dziennikwschodni.pl, 5 czerwca 2016 [dostęp 2017-04-03].
  67. Jacek Szydłowski, Napadli świadków Jehowy „w ramach walki z islamem”. Jeden przyłożył skalpel do twarzy, dziennikwschodni.pl, 20 stycznia 2017 [dostęp 2017-04-03].
  68. Dwóch kraśniczan z wyrokami za atak na świadków Jehowy, krasnik.naszemiasto.pl, 24 lutego 2017 [dostęp 2017-04-03].
  69. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-01-04].