Biblioteka narodowa

Biblioteka narodowabiblioteka, której celem jest gromadzenie i przechowywanie i opracowywanie wszystkich publikacji wydanych na terenie danego kraju i na jego temat opublikowanych poza granicami. Często zawierają one cenne albo znaczące dzieła. Większość bibliotek narodowych posiada prawo do egzemplarza obowiązkowego.

KlasyfikacjaEdytuj

Podczas XVI sesji w Paryżu Konferencji Generalnej Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty Nauki i Kultury, która odbyła się w dniach 12 października–14 listopada 1970 roku jako pomoc w klasyfikacji opracowano definicję biblioteki narodowej. Zgodnie z nią są to „biblioteki, które, niezależnie od swojej nazwy, są odpowiedzialne za gromadzenie i przechowywanie wszystkich publikacji wydanych w kraju i otrzymujące z tego tytułu egzemplarz obowiązkowy, na podstawie ustawy lub innych porozumień. Mogą one również sprawować niektóre z następujących funkcji: opracowywać bieżącą bibliografię narodową; gromadzić i uaktualniać stale szeroki i reprezentatywny zbiór piśmiennictwa zagranicznego, w tym wydawnictwa o danym kraju; działać jako centralny ogólnokrajowy ośrodek informacji bibliograficznej, sporządzać katalogi centralne; publikować bibliografię retrospektywną". Twórcy definicji zalecają, aby przy klasyfikowaniu nie kierować się nazwą. Jeśli biblioteką nie pełni funkcji podanych w definicji nie powinna być uważana za narodową[1].

HistoriaEdytuj

Pierwsze biblioteki narodowe zaczęły powstawać w XVIII wieku. Początkowo termin „biblioteka narodowa” rozumiano raczej jako bibliotekę, która udostępnia zbiory wszystkim obywatelom, a nie jako instytucję, która gromadzi i przechowuje dziedzictwo narodowe. Polscy badacze za pierwszą bibliotekę narodową na świecie uważają Bibliotekę Załuskich, która powstała w 1747 roku. Za drugą uznano działającą od 1753 roku bibliotekę Muzeum Brytyjskiego[2], której zbiory w 1973 roku weszły w skład Biblioteki Brytyjskiej[3]. Nazwa biblioteka narodowa pojawił się po raz pierwszy we Francji. Podczas rewolucji francuskiej w 1792 roku nadano nazwę Bibliothèque nationale de France dawnej bibliotece królewskiej[4] podkreślając w ten sposób fakt, że jest ona własnością narodu[2]. Biblioteki powstające w XIX wieku w Zjednoczonych Włoszech, Szwajcarii czy Niemczech mają charakter nie tylko bibliotek narodowych, ale również państwowych[2].

W Stanach Zjednoczonych nie powstała biblioteka narodowa, a jej funkcję pełni założona w 1800 roku Biblioteka Kongresu. Gdy po I wojnie światowej powstają nowe państwa utworzenie biblioteki narodowej stało się wyrazem suwerenności i odrębności. Zmienia się też rola państwa, które staje się jej założycielem i ją utrzymuje.

Do lat 50. XX wieku uważano, że głównym celem bibliotek narodowych jest gromadzenie „narodowej spuścizny”. W 1964 roku podczas sesji IFLA w Rzymie K. W. Humphreys wyróżnił trzy funkcje bibliotek narodowych: podstawowe (gromadzenie piśmiennictwa, tworzenie i publikowanie bibliografii oraz pełnienie funkcji centralnego ośrodka informacji), pożądane (koordynowanie wypożyczeń międzybibliotecznych, prowadzenie badań bibliologicznych i nadzór nad najcenniejszymi dokumentami) oraz dodatkowe (wymiana wydawnictw, opieka nad siecią biblioteczną i bibliotekarzami)[2].

Biblioteki narodowe Europy współtworzą cyfrową Bibliotekę Europejską, która w 2008 roku stała się podstawą do utworzenia Europeany[5].

Egzemplarz obowiązkowyEdytuj

Biblioteki narodowe zazwyczaj maja prawo do otrzymywania egzemplarza obowiązkowego wszystkich druków wydawanych na terenie kraju. Jako pierwszy na świecie ten przywilej nadał Franciszek I w 1537 roku Bibliotece Królewskiej w Paryżu. W kolejnych latach wprowadzały go inne kraje: Anglia w 1610 roku, Szwecja w 1661 roku, Rosja w 1683 roku, a Dania w 1697 roku. W Polsce z inicjatywy KEN przywilej „otrzymywania każdej drukowanej publikacji z ówczesnego terenu Rzeczpospolitej” otrzymała Biblioteka Załuskich w 1780 roku, a pierwsza ustawa o egzemplarzu obowiązkowym została uchwalona 18 marca 1932 roku[6].

Są jednak kraje w których nie ma ustawy o egzemplarzu obowiązkowym. Przykładem może tu być Szwajcaria w której gromadzenie zbiorów opiera się na dobrowolnych umowach pomiędzy wydawcami a Biblioteką Narodową[7].

Lista bibliotek narodowychEdytuj

Kraj Instytucja Miasto
  Andora Biblioteka Narodowa Andory (Biblioteca Nacional d’Andorra) Andora
  Albania Biblioteka Narodowa Albanii (Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë) Tirana
  Algieria Biblioteka Narodowa Algierii (Bibliothèque nationale d’Algérie) Algier
  Angola Bibliothèque nationale d'Angola (Biblioteka Narodowa Angoli) Luanda
  Argentyna Biblioteka Narodowa Republiki Argentyna Buenos Aires
  Armenia Biblioteka Narodowa Armenii (ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԳՐԱԴԱՐԱՆ) Erywań
  Australia Biblioteka Narodowa Australii (National Library of Australia) Canberra
  Austria Austriacka Biblioteka Narodowa (Österreichische Nationalbibliothek) Wiedeń
  Azerbejdżan Biblioteka Narodowa Azerbejdżanu im. M.F. Akhundzade (Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanası) Baku
  Belgia Biblioteka Królewska Belgii, dite l’Albertine Bruksela
  Białoruś Białoruska Biblioteka Narodowa (Национальная библиотека Белоруссии) Mińsk
  Brazylia Brazylijska Biblioteka Narodowa (Bibilioteca Nacional do Brasil) Rio de Janeiro
  Chile Chilijska Biblioteka Narodowa (Biblioteca Nacional de Chile) Santiago
  Chiny Chińska Biblioteka Narodowa (中国国家图书馆) Pekin
  Chorwacja Biblioteka Narodowa Uniwersytetu w Zagrzebiu (Nacionalna i sveucilišna knjižnica u Zagrebu) Zagrzeb
  Czechy Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej (Národní knihovna České republiky) Praga
  Dania Biblioteka Królewska w Kopenhadze (Det Kongelige Bibliotek) Kopenhaga
  Egipt Egipska Biblioteka Narodowa (Dâr Al-Kutub) Kair
  Estonia Narodowa Biblioteka Estonii (Eesti Rahvusraamatukogu) Tallinn
  Finlandia Biblioteka Narodowa Finlandii (Kansalliskirjasto) Helsinki
  Francja Biblioteka Narodowa Francji (Bibliothèque nationale de France) Paryż
  Grecja Grecka Biblioteka Narodowa (Εθνική Βιβλιοθήκη) Ateny
  Grenlandia Nunatta Atuagaateqarfia / Det Grønlandske Landsbibliotek – Nuuk
  Holandia Biblioteka Królewska (Holandia) (Koninklijke Bibliotheek) Haga
  Hiszpania Hiszpańska Biblioteka Narodowa (Biblioteca Nacional de España) Madryt
  Indie Indyjska Biblioteka Narodowa (National Library of India) Nowe Delhi
  Indonezja Biblioteka Narodowa Indonezji (Perpustakaan Nasional Republik Indonesia) Dżakarta
  Irlandia Biblioteka Narodowa Irlandii (National Library of Ireland / Leabharlann Náisiúnta na hÉireann) Dublin
  Islandia Narodowo-Uniwersytecka Biblioteka Islandii (Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn) Reykjavík
  Izrael Biblioteka Narodowa Izraela (הספרייה הלאומית) Jerozolima
  Jamajka Bibliothèque nationale de Jamaïque (National Library of Jamaica) Kingston
  Japonia Bibliothèque nationale de la Diète (国立国会図書館 / Kokuritsu Kokkai Toshokan) Tokio
  Kanada Biblioteka i archiwum Kanady (Library and Archives Canada) Ottawa
Biblioteka narodowa Quebecu (Bibliothèque et Archives nationales du Québec) Quebec
  Katalonia Biblioteka Katalonii (Biblioteca de Catalunya) Barcelona
  Kolumbia Biblioteka Narodowa Kolumbii (Biblioteca Nacional de Colombia) Bogota
  Korea Północna Ludowa Biblioteka Narodowa Pjongjang
  Liban Libańska Biblioteka Narodowa Bejrut
  Litwa Litewska Biblioteka Narodowa im. Martynasa Mažvydasa Wilno
  Luksemburg Bibliothèque nationale de Luxembourg Luksemburg
  Łotwa Biblioteka Narodowa Łotwy (Latvijas Nacionālā bibliotēka) Ryga
  Mali Biblioteka Narodowa Mali Bamako
  Meksyk Biblioteka Narodowa Meksyku (Biblioteca Nacional de México) Meksyk
  Niemcy Niemiecka Biblioteka Narodowa (Deutsche Nationalbibliothek) Lipsk
  Norwegia Biblioteka Narodowa (Nasjonalbiblioteket) Oslo
  Nowa Zelandia Biblioteka Narodowa Nowej Zelandii (National Library of New Zealand) Wellington
  Pakistan Biblioteka Narodowa Pakistanu Islamabad
  Panama Biblioteka Narodowa Panamy (Biblioteca Nacional de Panamá) Panama
  Peru Bibliothèque nationale du Pérou (Biblioteca Nacional del Perú) Lima
  Polska Biblioteka Narodowa i Biblioteka Jagiellońska Warszawa, Kraków
  Portugalia Biblioteka Narodowa Portugalii (Biblioteca Nacional) Lizbona
  Quebec Bibliothèque et Archives nationales du Québec Montreal
  Południowa Afryka Biblioteka Narodowa Południowej Afryki (National Library of South Africa) Pretoria, Kapsztad
  Rosja Rosyjska Biblioteka Narodowa (Российская Государственная Библиотека) Petersburg
  Serbia Serbska Biblioteka Narodowa (Народна библиотека СрбијеNarodna Biblioteka Srbije) Belgrad
  Słowenia Biblioteka Narodowa i Uniwersytecka (Narodna in univerzitetna knjižnica) Lublana
  Słowacja Słowacka Biblioteka Narodowa (Slovenská národná knižnica) Martin
  Stany Zjednoczone Biblioteka Kongresu (Library of Congress) Waszyngton
  Szkocja Szkocka Biblioteka Narodowa Edynburg
  Szwecja Biblioteka Królewska w Sztokholmie (Kungliga biblioteket) Sztokholm
  Szwajcaria Szwajcarska Biblioteka Narodowa Berno
  Tunezja Biblioteka Narodowa Tunezji Tunis
  Turcja Turecka Biblioteka Narodowa (Milli Kütüphane) Ankara
  Ukraina Biblioteka Narodowa Ukrainy im. Władimira Wiernadskiego (Національна бібліотека України імені В. І. Вернадського) Kijów
Lwowska Narodowa Naukowa Biblioteka Ukrainy im. Wasyla Stefanyka Lwów
  Walia Narodowa Biblioteka Walijska (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) Aberystwyth
  Watykan Biblioteka Watykańska (Bibliotheca Apostolica Vaticana) Watykan
  Węgry Państwowa Biblioteka Széchényiego (Országos Széchényi Könyvtár) Budapeszt
  Włochy Bibliothèque nationale centrale de Florence (Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze) Florencja
  Wyspy Owcze Landsbókasavnið Tórshavn
  Wielka Brytania Biblioteka Brytyjska (British Library) Londyn

PrzypisyEdytuj

  1. Zalecenia UNESCO w sprawie międzynarodowej normalizacji statystyki bibliotecznej, „Przegląd Biblioteczny” (2), 1972, s. 199-205.
  2. a b c d Zofia Gaca-Dąbrowska, Biblioteki narodowe na świecie. Główne kierunki rozwoju w przekroju historycznym., „Przegląd Biblioteczny” (3/4), 1984, s. 267-277.
  3. History of the British Library, The British Library [dostęp 2021-12-12].
  4. Elżbietą Grzybowska, Biblioteka Narodowa Francji. Przemiany i organizacja., „Przegląd Biblioteczny” (4), 2003, s. 369-381.
  5. Już dostępna w Internecie: „Europeana” – europejska biblioteka cyfrowa, European Commission - European Commission, 20 listopada 2008 [dostęp 2021-12-12] (ang.).
  6. Magdalena Gomułka, Egzemplarz obowiązkowy na przestrzeni wieków, „Biuletyn EBIB” (2), 2013, s. 1-10.
  7. Maria Dembowska, Bibliotekarstwo Szwajcarskie, „Przegląd Biblioteczny” (3-4), 1961, s. 264-281.

Linki zewnętrzneEdytuj