Otwórz menu główne

Różniczka funkcji

Ten artykuł dotyczy nieskończenie małego przyrostu funkcji. Zobacz też: różniczka jako wartość nieskończenie mała.

Różniczka – W analizie klasycznej wielkość reprezentująca zasadniczą część zmiany danej funkcji względem zmian zmiennej niezależnej, w Analizie niestandardowej nieskonczenie mała zmiana danej zmiennej. Różniczkę funkcji definiuje się jako wyrażenie postaci

podobnie jak pochodna reprezentowała iloraz wielkości przez wielkość Pisze się również

Dokładne znaczenie tego typu wyrażeń zależy od kontekstu zastosowań i wymaganego poziomu rygoru matematycznego. W Analizie klasycznej oraz są po prostu dodatkowymi rzeczywistymi zmiennymi, na których można działać zgodnie z ich naturą. Dziedzina tych zmiennych może zależeć od konkretnego znaczenia geometrycznego, gdy różniczka postrzegana jest jako pewna forma różniczkowa oraz analitycznego, jeżeli różniczka jest postrzegana jako przybliżenie liniowe przyrostu funkcji. W zastosowaniach fizycznych zmienne oraz definiuje się jako („infinitezymalne”).

Historia i wykorzystanieEdytuj

Różniczka została wprowadzona za pomocą intuicyjnej czy też heurystycznej definicji Gottfrieda Wilhelma Leibniza, który myślał o różniczce   jako o nieskończenie małej („infinitezymalnej”) zmianie wartości   funkcji odpowiadającej nieskończenie małej zmianie   argumentu   funkcji. Z tego powodu prędkość zmiany   względem   w danej chwili, będąca wartością pochodnej funkcji, jest oznaczana za pomocą ułamka

 

Taki sposób zapisu pochodnych nazywa się notacją Leibniza. Iloraz   nie jest oczywiście nieskończenie mały; jest to liczba rzeczywista.

Wykorzystanie infinitezymalnych w tej formie spotkało się z szeroką krytyką, przykładem może być znany pamflet The Analyst autorstwa biskupa Berkeleya. Augustin Louis Cauchy (1823) zdefiniował różniczkę bez odwoływania się do atomizmu infinitezymalnych Leibniza[1][2]. Odwrócił on mianowicie, naśladując d’Alemberta, logiczny porządek Leibniza i jego następców: to pochodna stała się obiektem podstawowym, określona jako granica ilorazu różnicowego, a różniczki zdefiniował za ich pomocą. Innymi słowy można było zdefiniować różniczkę   za pomocą wyrażenia

 

w którym   i   są po prostu nowymi zmiennymi przyjmującymi skończone wartości rzeczywiste[3], a nie stałymi infinitezymalnymi, jakimi były dla Leibniza[4].

Według Boyera (1959, s. 12) podejście Cauchy’ego stanowiło znaczącą poprawę pod względem logicznym nad podejściem infinitezymalnym Leibniza, ponieważ zamiast korzystać z metafizycznego pojęcia infinitezymalnych można było sensownie manipulować wielkościami   i   w dokładnie taki sam sposób jak dowolnymi innymi wielkościami rzeczywistymi. Ogólne podejście Cauchy’ego do różniczek pozostaje standardowym we współczesnej analizie klasycznej[5], choć ostateczne słowo dotyczące rygoru, w pełni współczesne pojęcie granicy, zostało powiedziane przez Karla Weierstrassa[6].

W metodach fizycznych, takich jak te stosowane w teorii termodynamiki, nadal przeważa postrzeganie infinitezymalne, gdzie różniczkę jako nieskończenie małą definiuje się precyzyjnie w Analizie Niestandardowej.

w Analizie Niestandardowej różniczka to po prostu nieskończenie mała zmiana(liczba hiperrzeczywista).

W obliczu dwudziestowiecznych zdobyczy analizy matematycznej i geometrii różniczkowej stało się jasne, że pojęcie różniczki funkcji można rozszerzyć na wiele sposobów. W analizie rzeczywistej wygodniej jest mieć do czynienia z częścią główną przyrostu funkcji. Prowadzi to do bezpośrednio do pojęcia różniczki funkcji w punkcie jako funkcjonału liniowego przyrostu   Podejście to umożliwia uogólnienie różniczki (jako przekształcenia liniowego) na wiele innych, bardziej wyszukanych przestrzeni, co ostatecznie prowadzi do pojęć takich jak pochodna Frécheta czy pochodna Gâteaux. Podobnie w geometrii różniczkowej różniczka funkcji w punkcie to funkcja liniowa wektora stycznego („nieskończenie małego przesunięcia”), co wskazuje na nią jako na rodzaj 1-formy: pochodną zewnętrzna funkcji.

Definicja formalnaEdytuj

 
Różniczka funkcji   w punkcie  

Różniczkę we współczesnym rozumieniu rachunku różniczkowego definiuje się następująco[7]: Różniczką funkcji   jednej zmiennej rzeczywistej   jest funkcja   dwóch niezależnych zmiennych rzeczywistych   oraz   dana wzorem

 

W zapisie pomija się jeden lub oba argumenty, tzn. można się spotkać z napisami   lub po prostu   Jeśli   to różniczkę można zapisać także jako   Ponieważ   to zwyczajowo pisze się   tak, że spełniona jest równość

 

Tę notację różniczki stosuje się zwykle, gdy szuka się przybliżenia liniowego funkcji przy dostatecznie małej wartości przyrostu   Dokładniej, jeśli   jest funkcją różniczkowalną w punkcie   to różnica wartości funkcji

 

spełnia

 

gdzie błąd   przybliżenia spełnia   przy   Innymi słowy uzyskuje się przybliżoną tożsamość

 

w której błąd względem   można uczynić tak małym, jak się tego chce przyjmując, iż   jest dostatecznie małe, tzn.

 

przy   Z tego powodu różniczkę funkcji nazywa się częścią główną (liniową) przyrostu funkcji: różniczka jest funkcją liniową przyrostu   i choć błąd   może nie być liniowy, to dąży on szybko do zera, gdy   dąży do zera.

WłasnościEdytuj

Wiele własności różniczki wynika wprost z odpowiednich własności pochodnej, pochodnej cząstkowej i pochodnej zupełnej; wśród nich[8]:

  • liniowość: dla stałych   i   oraz funkcji różniczkowalnych   i  
     
  • reguła iloczynu: dla dwóch funkcji różniczkowalnych   i  
     

Działanie   o powyższych dwóch własnościach znane jest w algebrze jako różniczkowanie. Dodatkowo zachodzą różne postaci reguły łańcuchowej, według rosnącego poziomu ogólności[9]:

  • Jeśli   jest funkcją różniczkowalną zmiennej   zaś   jest funkcją różniczkowalna zmiennej   to
     
  • Jeżeli   i wszystkie zmienne   zależą od innej zmiennej   to z reguły łańcuchowej dla pochodnych cząstkowych jest
     
Heurystycznie reguła łańcuchowa dla wielu zmiennych może być rozumiana jako obustronne dzielenie obu stron równania przez nieskończenie małą wielkość  
  • Prawdziwe są ogólniejsze, analogiczne wyrażenia, w których zmienne pośrednie   zależą od więcej niż jednej zmiennej.

Sformułowanie ogólneEdytuj

Można przestawić spójne pojęcie różniczki dla funkcji   między dwoma przestrzeniami euklidesowymi. Niech   będą odpowiednio punktem i wektorem euklidesowym. Przyrost funkcji   to

 

Jeśli istnieje macierz   typu   taka, że

 

gdzie wektor   przy   to funkcja   jest z definicji różniczkowalna w punkcie   Macierz   nazywa się często macierzą Jacobiego, a przekształcenie liniowe, które przypisuje przyrostowi   punkt   jest, w tej sytuacji, nazywane różniczką   funkcji   w punkcie   Jest to dokładnie pochodna Frécheta; ta sama konstrukcja może być zastosowana dla dowolnej funkcji między przestrzeniami Banacha (a nawet dowolnymi przestrzeniami unormowanymi).

Innym owocnym punktem widzenia jest zdefiniowanie różniczki bezpośrednio jako rodzaju pochodnej kierunkowej,

 

które to podejście pojawiło się podczas definicji różniczek wyższych rzędów (jest to nieomalże definicja podana przez Cauchy’ego). Jeśli   reprezentuje czas, zaś   oznacza położenie, to   symbolizuje prędkość, a nie przemieszczenie, za jakie było dotąd uważane. Daje to inną możliwość udoskonalenia pojęcia pochodnej: powinna być to funkcja liniowa prędkości kinematycznej. Zbiór wszystkich prędkości w danym punkcie znany jest jako przestrzeń styczna, a więc   daje funkcję liniową w przestrzeń styczną: formę różniczkową. Ta interpretacja różniczki   znana jako pochodna zewnętrzna, ma szerokie zastosowania w geometrii różniczkowej, ponieważ pojęcia prędkości i przestrzeni stycznej mają sens w dowolnej rozmaitości różniczkowej. Jeśli dodatkowo wartość   oznacza także położenie (w przestrzeni euklidesowej), to analiza wymiarowa potwierdza, że wartością   musi być prędkość. Traktowanie różniczki w ten sposób znane jest jako odwzorowanie styczne (ang. pushforward, pchnięcie; gdyż „pcha” ono prędkości z przestrzeni wyjściowej w prędkości w przestrzeni docelowej).

Inne podejściaEdytuj

Osobny artykuł: różniczka.

Choć pojęcie przyrostu infinitezymalnego   nie jest dobrze określone we współczesnej analizie matematycznej, to istnieje wiele technik definiowania infinitezymalnej różniczki tak, iż różniczka funkcji może być wykorzystywana w sposób, który jest zgodny z notacją Leibniza; wśród nich:

Przykłady i zastosowaniaEdytuj

Różniczki można stosować z powodzeniem w analizie numerycznej do badania propagacji błędów eksperymentalnych w obliczeniach, a przez to ogólnej stabilności numerycznej problemu (Courant 1937i). Niech zmienna   oznacza rezultat eksperymentu, zaś   będzie wynikiem obliczenia numerycznego na   Pytanie brzmi: w jakim stopniu błędy pomiaru   wpływają na wynik obliczenia   Jeśli wiadomo o   iż różni się o   od jego prawdziwej wartości, to twierdzenie Taylora daje następujące oszacowanie na błąd   w obliczeniu  

 

gdzie   dla pewnego   Jeśli   jest małe, to wyrażenie drugiego rzędu jest zaniedbywalne i w ten sposób   do zastosowań praktycznych, jest dobrze przybliżane przez  

Różniczki używa się do zapisania równania różniczkowego

 

w postaci

 

w szczególności, jeśli pożądane jest rozdzielenie zmiennych.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Szczegółowy opis historyczny różniczki można znaleźć w Boyer 1959 ↓, s. 275, wkład Cauchy’ego opisano na 275 stronie. Skrócony opis znajduje się w Kline 1972 ↓, rozdział 40.
  2. Cauchy wyraźnie zaprzeczył możliwości istnienia aktualnych wielkości infinitezymalnych i nieskończonych (Boyer 1959 ↓, s. 273–275) i przyjął radykalnie inny punkt widzenia, iż „wielkość zmienna staje się nieskończenie mała, jeżeli jej wartość liczbowa zmniejsza się nieskończenie tak, że zbiega do zera”. (Cauchy 1823, s. 12; tł. z Boyer 1959 ↓, s. 273: a variable quantity becomes infinitely small when its numerical value decreases indefinitely in such a way as to converge to zero).
  3. Boyer 1959 ↓, s. 275.
  4. Boyer 1959 ↓, s. 12: „Różniczki jako tak zdefiniowane są tylko nowymi zmiennymi, a nie ustalonymi infinitezymalnymi…” (The differentials as thus defined are only new variables, and not fixed infinitesimals…).
  5. Courant 1937i, II, § 9: „Zaznaczymy tutaj jedynie, że jest możliwym wykorzystanie tej przybliżonej reprezentacji przyrostu   przez wyrażenie liniowe   do skonstruowania logicznie poprawnej definicji «różniczki», jak to w szczególności uczynił Cauchy” (Here we remark merely in passing that it is possible to use this approximate representation of the increment   by the linear expression   to construct a logically satisfactory definition of a „differential”, as was done by Cauchy in particular.).
  6. Boyer 1959 ↓, s. 284.
  7. Zob. przykładowo ważne rozprawy: Courant 1937i, Kline 1977 ↓, Goursat 1904 ↓ i Hardy 1905 ↓. Wśród źródeł pochodnych tej definicji można wymienić: Tołstow 2001 oraz Itō 1993 ↓, § 106.
  8. Goursat 1904 ↓, I, § 17.
  9. Goursat 1904 ↓, I, §§14,16.
  10. Eisenbud i Harris 1998 ↓.
  11. Zob. Kock 2006 ↓ oraz Moerdijk i Reyes 1991 ↓.
  12. Zob. Robinson 1996 ↓ oraz Keisler 1986 ↓.

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj