Otwórz menu główne

Czasy piastowskieEdytuj

Pierwsze wzmianki o osadzie Bitom pochodzą z lat 1123–1125 z zapisu kardynała Idziego o dochodach opactwa benedyktynów w Tyńcu pod Krakowem[1]. Na mocy tego dokumentu mieli oni prawo pobierać tu opłaty targowe, a także prowadzić dwie tutejsze karczmy. Prace archeologiczne wskazują jednak że istniał tu wcześniej gród w XI wieku. Gród ten założony został prawdopodobnie w 1020 przez Bolesława Chrobrego i stał się później siedzibą kasztelanii[2].

Ze względów obronnych na pierwotne położenie Bytomia wybrano wzgórze św. Małgorzaty, naturalne wzniesienie, z jednej strony chronione przez opływającą je rzekę Bytomkę, z pozostałych przez podmokłe łąki.

Lokalizacja przy szlaku handlowym z Wrocławia do Krakowa wpływało na rozwój osadnictwa, co wkrótce doprowadziło do powstania na sąsiednim wzniesieniu (czyli w dzisiejszej lokalizacji centrum miasta) ważnej osady handlowej.

Po śmierci Bolesława Krzywoustego i podziale dzielnicowym Polski w 1138 roku, Bytom pozostał w granicach dzielnicy senioralnej, która w 1146 roku przypadła Bolesławowi Kędzierzawemu. Nie później niż w 1170 roku ufundował on na wzgórzu Małgorzaty murowany kościół.

Ze względu na duże znaczenie strategiczne Bytom został prawdopodobnie już w drugiej połowie XII wieku siedzibą kasztelanii. Gród bytomski powstał jako jednostka administracyjna typowa dla wczesnośredniowiecznej Polski, stanowiąc ośrodek terytorialnej kasztelanii, obok takich grodów jak Siewierz, Toszek, Oświęcim i Koźle. Z tego względu była to najważniejsza miejscowość w okolicy. Jednakże polityka księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego, w którego władanie Bytom przeszedł w roku 1177 (od tego czasu Bytom przynależy administracyjnie do Górnego Śląska, a nie, jak wcześniej, do Małopolski)[3], a który dążył wszelkimi środkami do zdobycia Krakowa sprawiała, że stary gród bytomski był narażony na liczne najazdy. Wskutek tego został prawdopodobnie doszczętnie zniszczony i odbudowany dopiero około roku 1200, również przez Mieszka Plątonogiego.

Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska.

W roku 1254 książę opolsko-raciborski Władysław zezwolił na lokację na prawie magdeburskim miasta Bytomia, które nadał zasadźcy Henrykowi. Od tego momentu dawny gród na wzgórzu Małgorzaty zaczął tracić znaczenie na rzecz szybko rozwijającego się miasta.

Władysław opolski zmarł w 1281 roku, a księstwo zostało podzielone pomiędzy jego czterech synów. Powstało wówczas księstwo bytomskie, którego pierwszym władcą został Kazimierz bytomski. Kazimierz jako pierwszy spośród synów Władysława Opolskiego poparł króla czeskiego Wacława II w jego walce z Władysławem Łokietkiem i złożył mu hołd lenny w 1289 roku.

W 1355 r. wraz ze śmiercią księcia Bolka wygasła bytomska linia Piastów. W 1369 podział miasta i zamku. W 1430 miasto zdobyli husyci. W tym okresie miasto nawiedziły dwa wielkie pożary (w 1475 i 1515 roku) w czasie których spłonął między innymi zamek książąt bytomskich. W roku 1498 książę opolski Jan II Dobry odkupił bytomskie państwo stanowe od czeskiego magnata Jana z Żerotina, a w 1526 oddał w dzierżawę księciu karniowskiemu Jerzemu Pobożnemu, margrabiemu brandenburskiemu z domu Hohenzollern.

W 1623 cesarz Rudolf II Habsburg oddał państwo bytomskie w zastaw za długi Łazarzowi Henckel von Donnersmarck, a w 1629 rodzina Henckel von Donnersmarck otrzymała je w dziedziczną własność. W 1697 bytomskie państwo stanowe uzyskało status wolnego państwa stanowego

Czasy pruskieEdytuj

 
Mapa bytomskiego państwa stanowego, fragment dzieła Silesia in Compendio… Friedricha Bernharda Wernhera, XVIII wiek

W wyniku I wojny śląskiej (1740-1742) Bytom został przyłączony do Prus.

 
Nazwa „Bytom” na mapie z roku 1792

Pierwsza połowa XIX wieku to okres wyniszczenia miasta z powodu obciążeń związanych z toczącymi się wojnami Prus z Napoleonem (1806-1813) oraz na skutek kilku wielkich epidemii tyfusu i cholery (1813, 1831, 1847-1848). W tym samym okresie miały także miejsce ważne reformy administracyjne oraz powstało kilka ważnych zakładów przemysłowych – huty cynku Klara (1821) i Rosamunda (1838), kopalnia rudy żelaza Magdalena (1831), huty żelaza Pokój (1835) i Zgoda (1838). Druga połowa XIX wieku przyniosła dalszy rozwój Bytomia jako ośrodka przemysłowego. Powstało tu wówczas kilka kopalń węgla kamiennego, co zadecydowało o górniczym charakterze miasta. W roku 1860 powiat bytomski zamieszkiwało ponad 145 tysięcy osób. Był to wówczas największy pod względem liczby mieszkańców powiat państwa pruskiego.

Od połowy XIX wieku, Bytom był centrum polskiego ruchu narodowego. Powstało tu wiele organizacji narodowych, politycznych, kulturalnych. Był to także silny ośrodek wydawniczy, tutaj ukazywał się m.in. „Dziennik Górnośląski” i „Katolik”. W 1895 powstało Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” założone przez robotnika Józefa Tucholskiego. W 1905 założono polski chór „Jedność”.

 
Tablica pamiątkowa informująca o Hotelu Lomnitz

Bezpośrednio po zakończeniu I wojny światowej nastąpił w landracie bytomskim gwałtowny wzrost nastrojów komunistycznych. 20 grudnia 1918 r. odbyło się w Bytomiu zebranie radykalnych członków rad robotniczych, na którym utworzono (jeszcze przed powstaniem Komunistycznej Partii Niemiec - KPD) Komunistycznej Partii Górnego Śląska. 25 grudnia na bytomskim rynku odbyła się demonstracja komunistyczne, która zgromadziła 2 tys. osób[4].

W 1918 powstała w Bytomiu Naczelna Rada Ludowa. W 1919 założono w Bytomiu Główny Komitet Wykonawczy Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. W 1920 założono w Bytomiu Towarzystwo Przyjaciół Nauk na Śląsku. W 1920 r. powstał w Bytomiu Związek Hallerczyków. Ważnym wydarzeniem był nieudany atak niemieckich bojówek w dniach 27/28 maja 1920 r. na Hotel Lomnitz, gdzie miał siedzibę Polski Komisariat Plebiscytowy z Wojciechem Korfantym na czele.

Powstania śląskieEdytuj

 
Kompania powstańców sląskich w Bobrku w okresie I powstania śląskiego pod dowództwem Jana Trzęsioka.

W I powstaniu śląskim w dniu 18 sierpnia 1919 miał miejsce nieudany atak 150 powstańców pod dowództwem Jana Lortza na koszary Reichswery oraz także nieudany atak 9 powstańców na hotel Skrocha w celu opanowania wojskowej centrali telefonicznej. Dnia 25 sierpnia 1920 w Bytomiu podpisano umowę kończącą II powstanie śląskie.

Podczas III powstania śląskiego w dniach 2/3 maja 1921 miało miejsce zajęcie na krótko Bytomia atakiem z Rozbarku i Miechowic przez powstańczy pułk Czesława Paula z Grupy „Wschód” i następnie wyparcie powstańców przez rozjemcze wojska francuskie. Powstańcy jednak blokowali miasto przez prawie cały okres powstania, a w końcu maja 1921 r. zajęli dworzec kolejowy

W wyniku zamordowania 4 lipca 1921 r. przez niemieckie bojówki dowódcy francuskiego garnizonu majora Bernarda Montallegre, miasto zajęły w dniu następnym wojska brytyjskie.

Lata 1922-1945 (Republika Weimarska i III Rzesza)Edytuj

 
Śródmieście Bytomia około lat 30. XX wieku

W wyniku podziału Górnego Śląska 15 czerwca 1922 roku większa część miasta i powiatu pozostała w granicach Niemiec, ale z trzech stron otoczony granicą – wychodząc z rynku można było piechotą dotrzeć w ciągu kwadransa do najbliższego przejścia granicznego[5]. Powodowało to spore problemy gospodarcze oraz m.in. transportowe (konieczna okazała się budowa nowego dworca kolejowego).

W latach 1922-1931 Bytom był siedzibą Konsulatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej. Funkcjonowało tu także kilka polskich szkół mniejszościowych, w tym pierwsze od 160 lat na ziemiach niemieckich Gimnazjum Polskie (obecne I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Smolenia) oraz siedziba Naczelnictwa ZHP w Niemczech.

W czasie kampanii wrześniowej dnia 1 września 1939 Bytom został ostrzelany ogniem artyleryjskim z terytorium Polski.

 
Wojenne zniszczenia w Bytomiu w 1945

Zdobycie miasta przez oddziały Armii Czerwonej miało miejsce 27 stycznia 1945. Zdemontowano wówczas i rozgrabiono część tutejszych obiektów przemysłowych, a 12 lutego 1945 roku internowano i wywieziono do ZSRR wielu mężczyzn w wieku od 16 do 50 lat. Sowieci dokonywali licznych zbrodni wojennych, w tym zbrodni przeciw ludności cywilnej. W samych Miechowicach zamordowano około 380 osób[6].

Po 1945 (powojenna Polska)Edytuj

18 marca 1945 roku Bytom oficjalnie został przekazany w ręce polskiej administracji, a 17 października 1945 roku wybrano Miejską Radę Narodową. Do miasta napłynęli liczni Polacy z Kresów Wschodnich[7].

6 kwietnia 1945 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło Centralne Obozy Pracy. Obozy pracy nr 12 i 13 powstały w Bytomiu[8].

17 marca 1951 roku zlikwidowano powiat bytomski. Gminy Miedary, Stolarzowice, Wieszowa i Zbrosławice przyłączono do powiatu tarnogórskiego, gminy Bobrek-Karb, Łagiewniki, Miechowice i Szombierki (wówczas Chruszczów) stały się dzielnicami Bytomia, a gmina Rokitnica dzielnicą Zabrza.

W 1975 roku miała miejsce kolejna reforma administracyjna – przyłączono wówczas do Bytomia jako dzielnice Górniki, Radzionków, Stolarzowice i Suchą Górę.

W 1998 roku Radzionków odłączył się od Bytomia i odzyskał prawa miejskie z 1951 roku. Obecnie jest częścią powiatu tarnogórskiego.

W 2007 roku Bytom wszedł w skład Górnośląskiego Związku Metropolitalnego[9].

książęta BytomiaEdytuj

Piastowie

Piastowie bytomsko-kozielscy

zobacz także Książęta opolsko-raciborscy

Piastowie oleśniccy (części północnej miasta i księstwa)

zobacz także Książęta oleśniccy

Piastowie cieszyńscy (części południowej miasta i księstwa)

zobacz także Książęta cieszyńscy i oświęcimscy

panowie BytomiaEdytuj

Hunyady węgierscy

  • Maciej Korwin (Hunyadi Mátyás), król Węgier
  • Jan z Żerotina (Jan starší ze Žerotína) – 1477 – 1498

Piastowie opolscy

Hohenzollernowie brandenburscy

1621 – Habsburgowie odebrali Hohenzollernom bytomskie państwo stanowe.

Henckel von Donnersmarckowie spiscy

1808 – miasta w wyniku reform w państwie pruskim uzyskały niezależność.

wolni panowie stanowi BytomiaEdytuj

  1. Leon Ferdynand – 1671 – 1699 (godność Wolnego Pana Stanowego otrzymał 14 listopada 1697)
  2. Karol Józef Erdmann – 1699 – 1745
  3. Leon Maksymilian – 1748 – 1771
  4. Wiktor Amadeusz – 1771 – 1793
  5. Łazarz III – 1793 – 1805
  6. Erdmann Gustaw – 1805 – 1805
  7. Gustaw Adolf – 1805 – 1813
  8. Eliasz Maksymilian – 1813 – 1827
  9. Karol Łazarz – 1827 – 1864
  10. Łazarz Alojzy – 1864 – 1876
  11. Fedor – 1876 – 1893
  12. Lotar – 1893 – 1896
  13. Guido, 1. książę von Donnersmarck – 1896 – 1916
  14. Edgar, 1. hr. von Henckel-Gaschin – 1916 – 1939
  15. Alfons – 1939 – 1963
  16. Kraft – 1963 – 1977
  17. Hugo IV – 1977 – 1989
  18. Hans, 2. hr. von Henckel-Gaschin – 1989 – 1993
  19. Karol Józef – 1993 – 2008
  20. Petrus – od 2008

PrzypisyEdytuj

  1. Panic 1991 ↓.
  2. J. Kramer: Chronik der Stadt Beuthen in Ober-Schlesien, Bytom 1863, s. 1 [1].
  3. Roman Majorczyk: Historia górnictwa kruszcowego w rejonie Bytomia. Bytom: 1985, s. 9.
  4. Dariusz Zalega "Gdy zmiotło trony" "Le monde diplomatique" listopad 2016, str. 39
  5. Dziwna granica (pol.).
  6. Sebastian Rosenbaum, Adam Dziurok: Reżim komunistyczny w Bytomiu w latach 1945-1956. W: Bytomskie martyrologium powojennych lat 1945-1956. Ofiary komunistycznego terroru i ich pomnik. Jan Drabina (red.). Bytom: Urząd Miejski w Bytomiu, 2009, s. 20-21. ISBN 978-83-922322-9-2.
  7. Jan Drabina, Historia Bytomia, s. 272., ​ISBN 83-90-8018-3-3​.
  8. Okupacja w imię sojuszu. Armia sowiecka w Polsce 1944-1956 (fragmenty), „forumemjot”, 9 maja 2012 [dostęp 2018-10-13] (pol.).
  9. Życie Bytomskie, 24.09.2007, s. 3.

BibliografiaEdytuj

  • Idzi Panic: Wczesnośredniowieczne osadnictwo w kasztelanii bytomskiej. W: Z dziejów dzielnic Bytomia. Jan Drabina (red.). Bytom: Towarzystwo Miłośników Bytomia, 1991, s. 10, seria: Magazyn Bytomski tom VIII.