Otwórz menu główne
Flaga UNESCO – Liga Polskich Miast i Miejsc UNESCO z siedzibą w Toruniu
Siedziba wojewódzkiego konserwatora zabytków w Toruniu

Zabytki w Toruniu – najcenniejsze budowle świeckie i sakralne oraz mury miejskie, baszty i bramy na terenie Torunia.

Spis treści

CharakterystykaEdytuj

Zespół Staromiejski Torunia jest jednym z najcenniejszych zespołów zabytkowych w Polsce, a pod względem ilości zachowanych kamienic z okresu średniowiecza znajduje się na czołowym miejscu wśród miast południowego pobrzeża Bałtyku i Morza Północnego[1].

Na obszarze Zespołu Staromiejskiego znajduje się ok. 150 obiektów wpisanych do rejestru zabytków, przy czym o ile w rejestrze znajdują się wszystkie ważniejsze budowle monumentalne i użyteczności publicznej, o tyle liczba ta nie odzwierciedla rzeczywistej ilości kamienic o wysokich wartościach zabytkowych. Stare i Nowe Miasto 16 września 1994 roku uznane zostało za pomnik historii[2], natomiast w 1997 roku wpisano je na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO.

Zabytki Torunia znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

Nadzór konserwatorskiEdytuj

Nadzór konserwatorski nad toruńskimi zabytkami sprawuje Miejski Konserwator Zabytków[3]. Siedzibę w Toruniu ma także Kujawsko-Pomorski Wojewódzki konserwator zabytków[4]. Ponadto w mieście istnieją: kujawsko-pomorski oddział Narodowego Instytutu Dziedzictwa i oddział Towarzystwa Opieki Nad Zabytkami.

Warto dodać, że przy Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika funkcjonuje Instytut Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa kształcący znanych i wysoko cenionych konserwatorów sztuki.

Zespół StaromiejskiEdytuj

Uroku toruńskiemu Staremu i Nowe Miastu dodaje gęste oświetlenie zabytków. Jedna z najpiękniejszych panoram, widok z lewego brzegu (np. z mostu drogowego, lub punktu widokowego na Majdanach), warta jest zobaczenia szczególnie po zmroku.

UliceEdytuj

 
Ul. Szeroka w Toruniu

Wybrane ulice na terenie Zespołu Staromiejskiego:

KościołyEdytuj

Osobny artykuł: Obiekty sakralne w Toruniu.

Rynek i Ratusz Starego i Nowego MiastaEdytuj

Mury MiejskieEdytuj

Osobny artykuł: Mury miejskie w Toruniu.

Mury miejskie, budowane od połowy XIII, rozbudowywane i modernizowane do XV w., w większości rozebrane w XIX w., najdłuższy odcinek zachował się wzdłuż Wisły, krótsze fragmenty wzdłuż ulic Podmurnej, Pod Krzywą Wieżą, Międzymurze, Wały Sikorskiego.

Bramy i basztyEdytuj

Bramy i baszty na terenie Starego Miasta zachowane do dziś[5][6]:

BramyEdytuj

  • Mostowa – pochodzi z 1432 roku, była najpóźniejszą z gotyckich bram toruńskich. W średniowieczu była nazywana Promową – od promu na Wiśle. Obecną nazwę wzięła od mostu zbudowanego w l. 1497-1500. Zamyka wylot ulicy Mostowe.
  • Klasztorna – wzniesiona w 1 połowie XIV w. Bramę zwano również św. Ducha – od kościoła pod tym wezwaniem, który stał wraz ze szpitalem i klasztorem benedyktynek poza murami miasta. Zamyka wylot ulicy św. Ducha.
  • Żeglarska – powstała w 1 połowie XIV w. Zamyka ulicę Żeglarską.

BasztyEdytuj

Ruiny zamku krzyżackiegoEdytuj

Osobny artykuł: Zamek krzyżacki w Toruniu.

Zamek krzyżacki był siedzibą komtura, został wzniesiony w XIII wieku i rozbudowany w XIV i XV Wieku. Zdobyty i zburzony przez mieszczan toruńskich po zwycięskim powstaniu przeciw zakonowi krzyżackiemu w 1454 roku. W następnych wiekach teren był bardzo zaniedbany. Dopiero w latach 1958–1966 teren zamku odgruzowano. Ważną datą był rok 1966, czyli rocznica 500-lecia Pokoju Toruńskiego, która przyczyniła się do ostatecznego zabezpieczenia i zagospodarowania ruin zamku krzyżackiego jako pomnika Pokoju Toruńskiego.

Kamienice Starego i Nowego MiastaEdytuj

Kamienice gotyckieEdytuj

Wybrane kamienice gotyckie
ul. Żeglarska 17/19
ul. Franciszkańska 12
Wybrane kamienice gotyckie
ul. Mostowa 24
ul. Piekary 9
ul. Łazienna 5

Znajdujące się na Starym Mieście

  • Dom Kopernika”. ul. Kopernika 17, koniec XV w., i połączona z nią kamienica przy Kopernika 15, późnogotycka z ok. poł. XIV w., fasady rekonstruowane w latach 60.
  • Kopernika 21
  • Kopernika 38, XV w.
  • Rynek Staromiejski 9, koniec XIII w.
  • Rynek Staromiejski 17, połowa XIII w. (przebudowana w XIV, XVI, XVII i XVIII wieku; zachowało się tu wiele elementów dawnej kamienicy gotyckiej)
  • Rynek Staromiejski 20, około 1489 r.
  • Rynek Staromiejski / ul. Panny Marii 2, XIV w.
  • Piekary 9, około 1400 r.
  • Rabiańska 8, XV w. – obecnie mieści Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika PAN
  • Rabiańska 24, początek XVI w.
  • Żeglarska 5, XIII/XIV w.
  • Żeglarska 7, około 1500 r.
  • Żeglarska 9, XV w.
  • Żeglarska 10, XV w.
  • Żeglarska 13, XV w.
  • Łazienna 3, XV w.
  • Łazienna 5, XIV w.
  • Łazienna 22, XV w. – jedna z najlepiej zachowanych gotyckich kamienic patrycjuszowskich w Polsce
  • Franciszkańska 12, połowa XVI w.
  • Szczytna 2, połowa XIV w.
  • Szczytna 11
  • Szczytna 13, XIV w.
  • Szczytna 15, XV w.
  • Szczytna 16, XV w.
  • Szczytna 17,koniec XIV w.
  • Mostowa 22, XV w.
  • Mostowa 24, XV w.
  • Szeroka 38, XIV/XV w. – najstarsza kamienica tej ulicy
  • Chełmińska 14, XV w.
  • Mostowa 6, trzy późnogotyckie kamienice, na początku XVI w. podczas przebudowy renesansowej połączono wspólną fasadą zwieńczoną półkolistymi szczytami flankowanymi sterczynami
  • Piekary 20, XV w.

Znajdujące się na Nowym Mieście

  • Królowej Jadwigi 9, XIV w.
  • Sukiennicza 26, XV w.
  • Wielkie Garbary 7, zespół trzech kamienic, kamienica środkowa – gotycka, lewa – renesansowa, prawa – barokowa z klasycystyczną fasadą, na gotyckich piwnicach
  • Małe Garbary 6, początek XV w.
Wybrane kamienice renesansowe
ul. Piekary 41
Rynek Nowomiejski 23
ul. Piekary 12
ul. Łazienna 4

Kamienice renesansowe i manierystyczneEdytuj

Znajdujące się na Starym Mieście

  • Dom Eskenów
  • Łazienna 4, koniec XVI w.
  • Panny Marii 9, 2 połowa XVI w.
  • Piekary 41, koniec XVI w.
  • Piekary 25, przełom XVI i XVII w.
  • Piekary 12, z XVI-XVII w.
  • Rynek Staromiejski 19, ok. 1600
  • Rynek Staromiejski 31, z 1653 r.
  • Rabiańska 6, kamienica na zrębie gotyckim, przebudowana ok. 1625 r.
  • Szeroka 40, XVII-wieczna

Znajdujące się na Nowym Mieście

  • Królowej Jadwigi 3, połowa XVI w.
  • Małe Garbary 7, połowa XVII w.
  • Rynek Nowomiejski 23, XVII w.

Kamienice barokoweEdytuj

Znajdujące się na Starym Mieście

Znajdujące się na Nowym Mieście

SpichrzeEdytuj

Osobny artykuł: Spichrze w Toruniu.

Inne zabytkiEdytuj

Znajdujące się na Starym MieścieEdytuj

Znajdujące się na Nowym MieścieEdytuj

Twierdza ToruńEdytuj

Osobny artykuł: Twierdza Toruń.

XIX-wieczna Twierdza Toruń składa się z ponad 150 obiektów (w tym 15. dużych fortów). Fortyfikacje toruńskie są zabytkami techniki wojennej i tworzą unikatowy system fortyfikacji na skalę europejską. Twierdza Toruń do rejestru zabytków została wpisana w 1971 roku[7].

Zabytki poza zespołem staromiejskimEdytuj

BarbarkaEdytuj

Zabytki znajdujące się na Barbarce:

Zdjęcie Nazwa Rok powstania
  kaplica św. Barbary 1842
  cmentarz św. Barbary 1842
  Chwalebne kamienie ok. 1919

BielanyEdytuj

Zabytki znajdujące się na Bielanach:

Zdjęcie Nazwa Rok powstania
  Dwór Bielański, obecnie Hospicjum Światło XVII/XVIII w.
  dawny budynek Królewskiego Kolegium Nauczycielskiego, obecnie siedziba Kujawsko-Pomorskiego Funduszu Pożyczkowego koniec XIX w.
  dawny Przytułek dla Starców i Kalek, obecnie Kujawsko-Pomorskie Centrum Edukacji Nauczycieli 1887
  Stacja pomp Stare Bielany 1894
  6. Samodzielny Oddział Geograficzny
  Wyższe Seminarium Duchowne
  Zespół klasztorny ojców redemptorystów wraz z kościołem pw. św. Józefa 1962

Bydgoskie PrzedmieścieEdytuj

Od 2011 roku dzielnica znajduje się w wojewódzkiej ewidencji zabytków (historyczny układ urbanistyczny Bydgoskiego Przedmieścia i Rybaków)[8].

MokreEdytuj

Zabytki znajdujące się na Mokrem:

Zdjęcie Nazwa Rok powstania
  młyn zbożowy Richtera XIX wiek
  fabryki maszyn Born i Schütze 1856
  Cerkiew św. Mikołaja 1888
  Willa Krauzego 1903
  Kościół Matki Boskiej Zwycięskiej wraz z plebanią 1907
  Kościół Chrystusa Króla 1930

Chełmińskie PrzedmieścieEdytuj

Zabytki znajdujące się na Chełmińskim Przedmieściu:

Zdjęcie Nazwa Rok powstania
  Cmentarz św. Jerzego 1811
  Cmentarz Najświętszej Marii Panny 1919
  Budynek Przedszkola Miejskiego nr 6 im. Wandy Chotomskiej
  Budynek Krajowej Spółki Cukrowej
  Lodowisko Tor-Tor im. Józefa Stogowskiego 1960

Jakubskie PrzedmieścieEdytuj

Zabytki znajdujące się na Jakubskim Przedmieściu:

Zdjęcie Nazwa Rok powstania Uwagi
  Cmentarz żydowski XVIII w.
  Cmentarz św. Jakuba 1817
  fort św. Jakuba 1833/1884
  Park Waryńskiego 1833/1884/1945 znajduje się na tzw. stoku bojowym fortu św. Jakuba, dawnej Twierdzy Toruń

WinnicaEdytuj

Zabytki znajdujące się na Winnicy:

Zdjęcie Nazwa Rok powstania Uwagi
  budynek mieszkalny 1902 Dawny młyn wodny, wzniesiony XIII w., tzw. Trzeposz (niem.Treposch). Początkowo drewniany, wielokrotnie przebudowywany, ostatecznie w 1902 r. zaadoptowany na cele mieszkalne – do 1944 r. mieścił się tam letni pensjonat dla niemieckich oficerów. Do młyna prowadziła istniejąca do dziś, lecz zachowana we fragmencie ul. Droga Trzeposka. Młyn zasilany był wodą z nieistniejącego dziś stawu młyńskiego zlokalizowanego ok. 100 m w kierunku wschodnim
  budynki mieszkalne XIX w. Domy ryglowe z końca XIX w. przy ul. Winnica, Ścieżka Szkolna, Antczaka i Studziennej, niektóre z zachowanymi drewnianymi gankami
  Gazownia 1945
  Fort I Twierdzy Toruń 1892 Początkowo standardowy fort artyleryjski, po przebudowie fort pancerny

RudakEdytuj

Zdjęcie Nazwa Rok powstania Uwagi
  Cmentarz na Rudaku XVII w.
  Fort Kolejowy 1866 Standardowy fort artyleryjski
  Fort XV Twierdzy Toruń 1894
  kościół Opatrzności Bożej 1909
  Figura Chrystusa 1922

KaszczorekEdytuj

Zabytki znajdujące się w Kaszczorku:

Zdjęcie Nazwa Rok powstania Uwagi
  Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego 1321
  most żelbetowo-stalowo-drewniany 1893
  ichtiofaunistyczny rezerwat przyrody 1961 Ochronie gatunkowej podlegają: pstrąg potokowy, łosoś, certa i troć wędrowna. Przy ujściu Drwęcy do Wisły żyje minóg rzeczny. Rzeka stanowi naturalną historyczną granicę pomiędzy ziemią chełmińską a ziemią dobrzyńską.

PodgórzEdytuj

Zabytki znajdujące się na Podgórzu[9]:

Zdjęcie Pierwotne przeznaczenie Aktualne przeznaczenie Rok powstania
  Zamek Dybów centrum kultury ok. 1423
  kościół i klasztor poreformacki kościół parafialny zakonu franciszkanów 1644
  zespół budynków gazowni i wodociągów miasta Podgórza 1903
  Ratusz Podgórski przychodnia zdrowia 1907
  kolejowa wieża ciśnień budynek mieszkalny 1943
  Ochotnicza Straż Pożarna Państwowa Straż Pożarna 1907

Okres międzywojennyEdytuj

Budowle z okresu międzywojennego, o architekturze nawiązującej do klasycyzmu, z elementami modernizmu, funkcjonalizmu i art déco[10][11]:

Zdjęcie Pierwotne przeznaczenie Aktualne przeznaczenie Rok powstania Architekt Dzielnica
  Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych Urząd Marszałkowski województwa kujawsko-pomorskiego 1932 Franciszek Krzywda-Polkowski, ze zmianami Stefana Cybichowskiego Centrum
  Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych 1931 Kazimierz Ulatowski, rzeźby Ignacy Zelek Bydgoskie Przedmieście
  Starostwo Krajowe i Komunalna Kasa Oszczędności Collegium Minus Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1935 Jerzy Wierzbicki Zespół staromiejski Torunia
  Kasa Chorych Miejska Przychodnia Specjalistyczna 1928 Kazimierz Ulatowski, Ignacy Zelek, witraże H. Jackowski Centrum
  Hala Wystawowa Hala Wystawowa 1928 Kazimierz Ulatowski Bydgoskie Przedmieście
  Bank Rolny Budynek Banku BGŻ BNP Paribas 1937 Marian Lalewicz Centrum
  Dyrekcja Dróg Wodnych Wojewódzki Szpital Obserwacyjno-Zakaźny 1932 Kazimierz Ulatowski Bydgoskie Przedmieście
  Muzeum Ziemi Pomorskiej im. J. Piłsudskiego Wydział Matematyki i Informatyki UMK 1947 S. Putowski i T. Kaszubski Bydgoskie Przedmieście
  Dom Społeczny im. Józefa Piłsudskiego Budynek Domu Studenckiego nr 1 1935 Kazimierz Ulatowski Bydgoskie Przedmieście
Bank Inwestycyjny 1935 Romuald Gutt
  Rozgłośnia Polskiego Radia budynek mieszkalny 1935 Antoni Dygat Stawki
  Dom Żołnierza Kino Grunwald, obecnie w trakcie adaptacji na Teatr Muzyczny 1933 Leopold Jarosławski Centrum|
  Pomorski Sąd Apelacyjny Budynek Wydziału Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej UMK 1945 Zbigniew Wahl Chełmińskie Przedmieście
  Dom mieszkalny towarzystwa ubezpieczeń Vesta Budynek mieszkalny 1934 Wera i Kazimierz Sylwestrowicz Bydgoskie Przedmieście
  Szkoła Podstawowa nr 18 Szkoła Podstawowa nr 14 1947 Stawki

CmentarzeEdytuj

Okolice ToruniaEdytuj

Okolice Torunia to tereny o dużych walorach turystycznych, o ciekawych miejscach związanych z historią regionu. Spośród nich wyróżnić można doskonale zachowany zamek krzyżacki w Zamku Bierzgłowskim, ruiny zamków w Złotorii, Raciążku, Papowie Biskupim, Małej Nieszawce, Muzeum Piśmiennictwa i Drukarstwa w Grębocinie, Ośrodek Szopenowski w Szafarni oraz Obserwatorium Astronomiczne UMK w Piwnicach.

Historyczne przejścia graniczne

  • Pod Toruniem, od Służewa, przez Otłoczyn wzdłuż rzeczki Tążyna (D1-C2) oraz od Silna przez Grabowiec do Lubicza Górnego (C2) przebiegała granica carsko-pruska, wzdłuż której zachował się tzw. „kordon graniczny” – wał ziemny z rowami oddzielający zaborców, a także posterunki graniczne pruskie (Obory, Nowa Wieś, Otłoczyn – komora celna, cmentarz protestancki), carskie (Smogorzewiec, Zawały, Aleksandrów Kujawski – okazały dworzec kolejowy na miarę wielkości Imperium Rosyjskiego) oraz prawosławny cmentarz żołnierzy carskich (Lubicz Górny).
  • Przejście graniczne Otłoczyn – Aleksandrowo (dzisiaj miasto Aleksandrów Kujawski). W 1862 roku uruchomiono połączenie kolejowe Prus z Rosją z Bydgoszczy do Łowicza. Nowy szlak handlowy oficjalnie nazwano Drogą Żelazną Warszawsko-Bydgoską.
Wybrane zabytki z okolic Torunia
Ruiny zamku w Złotorii
Ośrodek Szopenowski
Bierzgłowo – diecezjalne centrum kultury
Muzeum Piśmiennictwa i Drukarstwa
Ruiny zamku w Raciążku
Obserwatorium Astronomiczne UMK


PrzypisyEdytuj

  1. Eugeniusz Gąsiorowski, Toruńska kamienica mieszczańska, s. 69, [w:] Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Nauki Humanistyczno Społeczne, z. 16, Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo, I.
  2. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. nr 50, poz. 422).
  3. Miejscy Konserwatorzy (pol.). torun.wkz.gov.pl.
  4. Kujawsko-Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków (pol.). torun.wkz.gov.pl.
  5. Bramy i baszty (pol.). torun.pl.
  6. Przewodnik Toruń. Warszawa: Sport i Turystyka, 1971, s. 64.
  7. Twierdza Toruń (pol.). torun.pl.
  8. Konserwator - Rejestr zabytków nieruchomych, www.torun.wkz.gov.pl [dostęp 2017-05-30] (ang.).
  9. JW Web Development, Toruń, Atrakcje Torunia, Przewodnik po Toruniu, Zwiedzanie Torunia z przewodnikiem, Przewodnicy miejscy Toruń przewodnik miejski Informacja turystyczna, Zabytki Torunia i kujawsko-pomorskiego, Muzea, Historia, Pierniki toruńskie, Twierdza Toruń, www.turystyka.torun.pl [dostęp 2018-04-22] (pol.).
  10. Michał P. Kadlec, PO TORUNIU: KSIĄŻKA #9 | „Toruński modernizm: architektura miasta 1920-1989” – praca zbiorowa, PO TORUNIU, 30 stycznia 2017 [dostęp 2018-04-22].
  11. Modernizm toruński | www.torun.pl, www.torun.pl [dostęp 2018-04-22] (pol.).
  12. JW Web Development, Cmentarze Toruń, www.torunskiecmentarze.pl [dostęp 2018-04-22] (pol.).

Linki zewnętrzneEdytuj