Parki narodowe w Polsce

Park narodowy – jedna z form ochrony przyrody w Polsce. Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody z 2004[1] obejmuje obszar wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi, kulturowymi i edukacyjnymi, o powierzchni nie mniejszej niż 1000 ha, na którym ochronie podlega cała przyroda oraz walory krajobrazowe. Park narodowy tworzy się w celu zachowania różnorodności biologicznej, zasobów, tworów i składników przyrody nieożywionej i walorów krajobrazowych, przywrócenia właściwego stanu zasobów i składników przyrody oraz odtworzenia zniekształconych siedlisk przyrodniczych, siedlisk roślin, siedlisk zwierząt lub siedlisk grzybów.

Rozmieszczenie parków narodowych na terenie Polski

Zasoby przyrodnicze parków narodowych zalicza się do strategicznych zasobów naturalnych Polski zgodnie z art. 1 pkt 5 ustawy z dnia 6 lipca 2001 r. o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych zasobów naturalnych kraju[2].

Działalność

edytuj

Powierzchnia parków narodowych podzielona jest na obszary różniące się zastosowaniem odrębnych metod ochrony przyrody. Wyróżnia się obszary ochrony ścisłej, czynnej i krajobrazowej.

Na obszarach graniczących z parkiem wyznacza się otulinę parku narodowego. W otulinie może być utworzona strefa ochronna zwierząt łownych, niepodlegająca włączeniu do obwodów łowieckich. Teren parków narodowych udostępniony jest do zwiedzania, lecz ruch turystyczny może się tu odbywać wyłącznie w wyznaczonych obszarach, szlakach, drogach, ścieżkach.

Parki narodowe finansowane są z budżetu centralnego. Zarządzają nimi dyrektorzy, a organem doradczym jest Rada Parku. Do 30 kwietnia 2004 parki były nadzorowane przez Krajowy Zarząd Parków Narodowych. Od 1 maja 2004 jego obowiązki przejęło Ministerstwo Środowiska – Departament Leśnictwa, Ochrony Przyrody i Krajobrazu, a od 19 stycznia 2007 Samodzielny Wydział ds. Obszarów Natura 2000 i Parków Narodowych. Po powstaniu GDOŚ i RDOŚ 15 października 2008, zadania wynikające z nadzoru Ministra Środowiska nad parkami narodowymi wypełnia Departament Ochrony Przyrody Ministerstwa Środowiska.

W polskich parkach narodowych prowadzone są liczne programy badawcze. Parki odgrywają istotną rolę w edukacji ekologicznej społeczeństwa. Na terenie parków narodowych możliwe są zwiedzanie oraz turystyka, udostępniają one także dobrze rozwiniętą infrastrukturę turystyczną. Wiele z nich posiada specjalnie przygotowane szlaki i centra dydaktyczne oraz muzea przyrodnicze.

Zgodnie z ustawą wstęp do parków narodowych może być darmowy lub płatny, jednak opłata za jednorazowy wstęp do parku nie może przekraczać kwoty 6 zł waloryzowanej o prognozowany średnioroczny wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem, przyjęty w ustawie budżetowej[3].

Lista parków narodowych w Polsce

edytuj
Ilustracja Park Narodowy Symbol Rok
utworzenia
Powierzchnia Powierzchnia
otuliny
Siedziba Mezoregion Województwo
  Babiogórski
 
okrzyn jeleni
1954 33,92 km² 84,37 km² Zawoja Beskid Żywiecko-Orawski   małopolskie
  Białowieski
 
żubr europejski
1932 105,17 km² 32,24 km² Białowieża Równina Bielska   podlaskie
  Biebrzański
 
batalion
1993 592,23 km² 668,24 km² Osowiec-Twierdza Kotlina Biebrzańska   podlaskie
  Bieszczadzki
 
ryś
1973 292,02 km² 557,83 km² Ustrzyki Górne Bieszczady Zachodnie   podkarpackie
  „Bory Tucholskie”
 
głuszec
1996 47,98 km² 129,81 km² Charzykowy Równina Charzykowska   pomorskie
  Drawieński
 
wydra
1990 113,42 km² 352,67 km² Drawno Równina Drawska   lubuskie
  wielkopolskie
  zachodniopomorskie
  Gorczański
 
salamandra plamista
1981 70,3 km² 123,321 km² Poręba Wielka Gorce   małopolskie
  Gór Stołowych
 
Szczeliniec Wielki
1993 63,4 km² 105,15 km² Kudowa-Zdrój Góry Stołowe   dolnośląskie
  Kampinoski
 
łoś
1959 385,44 km² 377,56 km² Izabelin Kotlina Warszawska   mazowieckie
  Karkonoski
 
dzwonek karkonoski goryczka trojeściowa
1959 59,51 km² 130,93 km² Jelenia Góra Karkonosze   dolnośląskie
  Magurski
 
orlik krzykliwy
1995 194,39 km² 123,321 km² Krempna Beskid Niski   małopolskie
  podkarpackie
  Narwiański
 
błotniak stawowy
1996 73,5 km² 154,08 km² Kurowo Dolina Górnej Narwi   podlaskie
  Ojcowski
 
nietoperz
1956 21,46 km² 67,77 km² Ojców Wyżyna Olkuska   małopolskie
  Pieniński
 
Trzy Korony
1932 23,46 km² 26,82 km² Krościenko nad Dunajcem Pieniny   małopolskie
  Poleski
 
żuraw
1990 97,6 km² 137,03 km² Urszulin Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie   lubelskie
  Roztoczański
 
konik polski
1974 84,82 km² 380,96 km² Zwierzyniec Roztocze Środkowe   lubelskie
  Słowiński
 
mewa
1967 327,44 km² 302,2 km² Smołdzino Wybrzeże Słowińskie   pomorskie
  Świętokrzyski
 
jeleń
1950 76,26 km² 207,86 km² Bodzentyn Góry Świętokrzyskie   świętokrzyskie
  Tatrzański
 
kozica tatrzańska
1955 211,81 km² 1,81 km² Zakopane Tatry Reglowe
Tatry Wysokie
Tatry Zachodnie
  małopolskie
  „Ujście Warty”
 
gęś tundrowa
2001 79,56 km² 104,54 km² Chyrzyno Kotlina Freienwaldzka
Kotlina Gorzowska
  lubuskie
  Wielkopolski
 
puszczyk
1957 76,2 km² 105,03 km² Jeziory Poznański Przełom Warty
Wysoczyzna Grodziska
  wielkopolskie
  Wigierski
 
bóbr
jezioro Wigry
1989 150,85 km² 112,84 km² Krzywe Pojezierze Suwalskie
Równina Augustowska
  podlaskie
  Woliński
 
bielik
1960 109,37 km² 33,69 km² Międzyzdroje Uznam i Wolin   zachodniopomorskie

Muzea prowadzone przy parkach narodowych

edytuj

Planowane parki narodowe

edytuj

Jurajski Park Narodowy

edytuj
 
Rezerwat Góra Zborów

Projektowany park narodowy w Polsce, w województwie śląskim, mający obejmować obszar pomiędzy Zawierciem a Częstochową, stanowiący część Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Jurajski Park Narodowy miałby być dwudziestym czwartym parkiem narodowym w Polsce, o jednej z najmniejszych powierzchni.

Pierwsze plany powstania parku sięgają lat siedemdziesiątych a pomysł narodził się wśród botaników Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Projekt Parku wykonał zespół z Uniwersytetu Łódzkiego pod kierunkiem prof. dra hab. Romualda Olaczka[4].

Projektowany park obejmowałby dwa obszary: część złotopotocką o powierzchni 3,5 tys. ha – obejmującą m.in. zabytkowy dworek Krasińskich w Złotym Potoku i rezerwat przyrody Parkowe oraz część olsztyńską o powierzchni blisko 1,1 tys. ha – na której znajdują się m.in. ruiny zamku w Olsztynie koło Częstochowy i rezerwat przyrody Sokole Góry. Krajobraz urozmaicają m.in. liczne wapienne skałki – tzw. ostańce – oraz dolinki i czynne źródła krasowe. 6 obiektów przyrody nieożywionej nie jest objętych obecnie żadną formą ochrony (m.in. Jaskinia Wierna, Jaskinia Siedlecka, Kamieniołom Warszawski, Góra Zamkowa). Znajdują się tu jednak w sumie cztery rezerwaty przyrody – Sokole Góry, Ostrężnik, Parkowe i Bukowa Kępa (poza granicami planowego parku, ale w jego otulinie znalazłby się rezerwat przyrody Kaliszak). Istnieje też stanowisko dokumentacyjne przyrody Jaskinia Wiercica, a także dwie ostoje olsztyńsko-mirowska i złotopotocka, które wejdą do europejskiej sieci Natura 2000. Projektowane jest też stworzenie użytku ekologicznego Skałki Olsztyńskie i rezerwatu Góry Gorzkowskie

Posiedzenie zespołu studyjnego do spraw ustanowienia Jurajskiego Parku Narodowego[4]

Turnicki Park Narodowy

edytuj
 
Tyrawka
 
Bircza

Turnicki Park Narodowy o powierzchni 19 tysięcy hektarów miałby powstać na terenach gmin Bircza, Fredropol i Ustrzyki Dolne w województwie podkarpackim. Proponowane granice Parku rozciągać się miały od granicy państwowej z Ukrainą koło Kalwarii Pacławskiej, poprzez Leszczyny, Makową i Rybotycze (granicą lasu), obok Posady Rybotyckiej przez Łodzinkę Dolną i Wolę Korzeniecką w okolice Birczy i dalej (granicą lasu) do Leszczawy Dolnej i Górnej i przez Trzcianiec, Wojtkową i Jureczkową do granicy państwowej z Ukrainą na północ od Krościenka[5].

Historia starań o Turnicki Park Narodowy

edytuj

Pierwsze propozycje utworzenia parku narodowego na terenie Pogórza Przemyskiego pojawiły się przed II wojną światową. Park narodowy miał powstać na bazie lasów należących do Polskiej Akademii Umiejętności, zapisanych Akademii testamentem Pawła Tyszkowskiego i Piotra Kwiatkowskiego[potrzebny przypis] i nosić nazwę Wschodniokarpacki Park Narodowy[6].

Kolejna propozycja utworzenia parku narodowego pojawiła się w maju 1982 roku, na II zjeździe Ligi Ochrony Przyrody w Przemyślu, dzięki staraniom profesorów Janusza Kotlarczyka i Jerzego Pióreckiego[5]. Zaproponowano nazwę – „Park Narodowy Doliny Środkowego Wiaru”. Proponowano również nazwy: „Park Narodowy Brzeżnych Karpat”, „Lędziański Park Narodowy”, „Wschodniokarpacki Park Narodowy”[5], oraz najbardziej popularny projekt nazwy „Turnicki Park Narodowy”. Nazwa ta wywodzi się od centralnie położonego dzikiego masywu górskiego Turnica (563 m n.p.m.) oraz wypływającej zeń rzeki o tej samej nazwie[5]. Znajduje się tam Rezerwat przyrody Turnica. Na obszarze tym bytują wilki, rysie, żbiki oraz gniazduje 9 par orła przedniego.

Minister ochrony środowiska Stefan Kozłowski w 1992 zaproponował utworzenie parku występując z wnioskiem do wojewody przemyskiego.

W 1994 propozycja utworzenia Parku została pozytywnie zaopiniowana przez Państwową Radę Ochrony Przyrody.

W 1995 Rada Ekologiczna przy Prezydencie RP domagała się szybkiego utworzenia Turnickiego Parku Narodowego. Jednak ówczesny minister Stanisław Żelichowski uznał, iż nie widzi możliwości powołania nowego parku. Poparła go Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Krośnie, która wcześniej wobec projektu miała stanowisko pozytywne. Również samorządy gmin Bircza i Fredropol stanowczo sprzeciwiły się projektowi utworzenia Turnickiego Parku Narodowego. 15 lutego 1996 roku powołano społeczną radę Turnickiego Parku Narodowego, w skład której weszli autorzy projektu, profesorowie Stefan Kozłowski i Roman Andrzejewski, przyrodnicy oraz przedstawiciele Pracowni na rzecz Wszystkich Istot. Przewodniczącym rady został ornitolog Przemysław Kunysz[7]. Od początku prowadzenia kampanii na rzecz utworzenia Turnickiego Parku Narodowego stowarzyszeniu Pracownia na rzecz Wszystkich Istot udało się uzyskać poparcie dla tej idei w mediach lokalnych i ogólnopolskich, stowarzyszenie zebrało około 50 tysięcy podpisów pod petycjami na rzecz parku. W 1997 roku trafiły one do Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa[8]. W 1998 propozycja była omawiana w Senacie RP[9]. W 1999 roku Przemyskie Towarzystwo Ornitologiczne wspólnie z Pracownią na rzecz Wszystkich Istot wystosowało do Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa list, w którym proponowały wprowadzenie „Moratorium dla Lasów Arłamowskich”, które powstrzymałoby niekorzystne zmiany w środowisku leśnym na terenie przyszłego TPN do momentu jego utworzenia[10]. Obecnie pozyskuje się na tym terenie ok. 100 000 m³ drewna rocznie[11][potrzebny przypis].

W marcu 2008 odbyło się spotkanie założycielskie Stowarzyszenia na rzecz Utworzenia Turnickiego Parku Narodowego. Celami Stowarzyszenia miały być; promocja tej inicjatywy oraz przekazywanie rzetelnych informacji o funkcjonowaniu parku, edukowanie w kwestiach świadomości ekologicznej, podejmowanie działań prawnych, reagowanie na inwestycje stojące w jasnej sprzeczności z prawem ochrony przyrody i dyrektywami – siedliskową i ptasią[12]. Aktualnie jedną z organizacji pozarządowych prowadzących działania na rzecz promowania idei utworzenia Turnickiego Parku Narodowego oraz kreowania zrównoważonego rozwoju w przyszłej otulinie parku, jest Fundacja Dziedzictwo Przyrodnicze.

W 2015 złożono wnioski w sprawie ustanowienia pomnikami przyrody 1064 jodeł pospolitych (o obwodzie 3–4,7 m), 748 buków zwyczajnych (o obwodzie 3–5,6 m), 45 jaworów (258–412 cm obwodu) oraz 74 grabów pospolitych (1,9–3,3 m obwodu), stanowiących najcenniejsze okazy drzewostanu na terenie postulowanego Parku[13].

W roku 2017 w Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Rzeszowie złożony został projekt utworzenia na łącznej powierzchni 8 106,79 ha rezerwatu przyrody „Reliktowa Puszcza Karpacka” chroniącego najcenniejsze przyrodniczo obszary planowanego Turnickiego Parku Narodowego. Regionalnemu organowi ochrony środowiska poza projektem aktu prawnego powołującego rezerwat przekazano ponad 400-stronnicową dokumentację opisującą unikatowe w skali kraju walory przyrodnicze tego terenu[14][15][16].

Mazurski Park Narodowy

edytuj

Mazurski Park Narodowy miałby zostać wyodrębniony z terenów obecnego parku krajobrazowego i obejmować: rzekę Krutynię, jeziora Nidzkie i Łuknajno. Są dwie propozycje obszarów: mniejsza ma obejmować 34,5 tys. ha, większa – 39,5 tys. ha. W obu tych wariantach największą powierzchnię w parku zajmowałaby woda, a następnie lasy i bagna. Skarb Państwa jest właścicielem ponad 90% tych terenów[17].

Szczeciński Park Narodowy

edytuj

W latach 80. XX wieku na terenie Puszczy Bukowej na południowy wschód od Szczecina przewidywano objęcie ochroną około 8000 hektarów powierzchni, przy czym połowę stanowić miał park narodowy, a połowę – krajobrazowy (Szczeciński Park Krajobrazowy „Puszcza Bukowa”, powstały ostatecznie 4 listopada 1981, ma powierzchnię 20 938 hektarów, w tym otulina – 11 842 ha). Jako argumenty na rzecz powstania parku podawano względy ochrony przyrody, a także zapewnienie mieszkańcom Szczecina terenów aktywnego wypoczynku[18].

W 1993 powołano w Szczecinie Towarzystwo Miłośników Puszczy Bukowej, którego celem było stworzenie lobby popierającego utworzenie Szczecińskiego Parku Narodowego[19]. Działania te nie przyniosły rezultatów.

Park Narodowy Dolina Dolnej Odry

edytuj

Utworzony 28 czerwca 1995 roku na terenie brandenburskiego powiatu Uckermark w Niemczech Park Narodowy Doliny Dolnej Odry (niem. Nationalpark Unteres Odertal), obejmujący obszar 10 418 ha na lewym brzegu Odry, stanowi część polsko-niemieckiego zespołu obszarów chronionych, obejmującego po polskiej stronie Park Krajobrazowy Dolina Dolnej Odry i Cedyński Park Krajobrazowy. Dokumentacja projektowa parku powstała w 1991 roku, przy czym zakładała utworzenie parku narodowego po obu stronach granicy (autorami dokumentacji byli profesorowie Michael Succow i Mieczysław Jasnowski). Od tego czasu trwają starania o pełne zrealizowanie tego projektu, które inicjowane są przez Stowarzyszenie Przyjaciół Niemiecko-Polskiego Europejskiego Parku Narodowego Dolina Dolnej Odry (Verein der Freunde des Deutsch-Polnischen Europa-Nationalparks Unteres Odertal e.V.) z siedzibą w Criewen koło Schwedt/Oder.

Park powołany został w celu ochrony dna doliny Odry wraz z jej starorzeczami i kompleksami szuwarów, łąk zalewowych i lasów łęgowych. Zbocza doliny Odry porastają lasy mieszane, miejscami także murawy kserotermiczne. Zróżnicowanie siedlisk jest znaczne i warunkuje występowanie ogromnej różnorodności gatunkowej flory i fauny, zwłaszcza ptaków.

Lasy Mirachowskie

edytuj

Przed II wojną światową czynione były przygotowania do utworzenia w kompleksie Lasów Mirachowskich (7000 ha) Parku Narodowego ze względu na walory krajobrazowo-przyrodnicze (jeziora, leśne uroczyska, liczny starodrzew) oraz unikatową florę i faunę (żółw błotny, paproć górska podrzeń żebrowiec). Jednak wiele roślin (tyrfobiontów) w tym rejonie zanikło w wyniku melioracji torfowisk prowadzonych w okresie PRL[20], podobnie działalność człowieka doprowadziła do wyginięcia głuszca, chronionego na tym obszarze już od 1916 roku. Aktualnie walory tego obszaru chronione są w rezerwatach Staniszewskie Zdroje, Kurze Grzędy, Żurawie Błota, Jezioro Turzycowe, Leśne Oczko, Staniszewskie Błoto, Lubogoszcz i Szczelina Lechicka.

Poza ww. wysuwano również projekty utworzenia Parków Narodowych: Kadyńskiego, Knyszyńskiego, Suwalskiego[21], Orawskiego, Janowskiego, Sobiborskiego, Chełmskiego, Puszczy Śląskiej[22], Stawów Milickich[23], Podziemnego Parku Narodowego – Kopalni Soli Wieliczka[24], Puszczy Bydgoskiej[25] oraz Parku Narodowego Doliny Górnej Odry[26].

Trudności prawne związane z tworzeniem nowych parków narodowych w Polsce

edytuj

W uchwale z dnia 7 września 2020 r. Rada Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego oceniła negatywnie istniejący stan prawny dotyczący możliwości tworzenia oraz powiększania parków narodowych w Polsce:

Uzależnienie utworzenia parku narodowego od zgody jednostek samorządu terytorialnego, na których obszarze park narodowy miałby powstać – mimo że sprawa ta nie ma charakteru lokalnego, lecz ogólnopaństwowy – budzi istotne i uzasadnione wątpliwości co do zgodności z Konstytucją, w szczególności z jej art. 5, art. 31 ust. 3, art. 74 oraz art. 86. Godzi ono w ciążący na władzy publicznej obowiązek ochrony środowiska i wspierania jego poprawy przy uwzględnieniu zasady zrównoważonego rozwoju, jak też w obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa ekologicznego współczesnym i przyszłym pokoleniom. Obecny stan prawny uniemożliwia prowadzenie polityki państwa, gdyż nie jest ono w stanie osiągać celów, które zakłada w aktach planistycznych. Przewidują one bezskutecznie od lat utworzenie co najmniej Turnickiego, Jurajskiego oraz Mazurskiego Parku Narodowego, jak też powiększenie powierzchni innych parków narodowych.

Rada Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, Uchwała Rady WPiA w sprawie zmiany systemu tworzenia i powiększania parków narodowych

Zobacz też

edytuj

Przypisy

edytuj
  1. Tekst ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. z 2022 r. poz. 916).
  2. Dz.U. z 2001 r. nr 97, poz. 1051.
  3. Tekst ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz.U. z 2023 r. poz. 1336).
  4. a b Posiedzenie zespołu studyjnego do spraw ustanowienia Jurajskiego Parku Narodowego. 2007-10-29. [dostęp 2011-01-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-03-08)].
  5. a b c d Czy powstanie Turnicki Park Narodowy?. Nowiny. [dostęp 2008-05-09].
  6. Anita Karwowska, Dla kogo powinna istnieć puszcza? Dla Ciebie, czy dla myśliwych?, „Metrocafe.pl”, 9 września 2015.
  7. Dzikie Życie, wrzesień 2003, Nr 9/111 „Turnicki węzeł gordyjski”. [dostęp 2009-01-06]. (pol.).
  8. Działania Pracowni na rzecz Wszystkich Istot w celu utworzenia TPN. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-01-27)].
  9. Diariusz Senatu RP nr 13. Senat RP, 2008. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-08-05)].
  10. Dzikie Życie, lipiec/sierpień 1999, Nr 7,8/61,61 „List do ministra ochrony środowiska”. [dostęp 2009-01-06].
  11. Czyli z lasu wyjeżdża dziennie dziesięć 40-tonowych ciężarówek obładowanych pniami często ponad stuletnich drzew.
  12. Powstało stowarzyszenie na rzecz Turnickiego Parku Narodowego. Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, 2008-04-03. [dostęp 2018-09-24].
  13. Anita Karwowska: Walka o tysiące najcenniejszych drzew w Puszczy Karpackiej. Mogą zostać wycięte. [w:] metro.gazeta.pl [on-line]. 2015-09-23. [dostęp 2018-09-24].
  14. Projektowany Turnicki Park Narodowy rezerwatem już teraz? – Fundacja Dziedzictwo Przyrodnicze, „Fundacja Dziedzictwo Przyrodnicze”, 10 stycznia 2017 [dostęp 2018-02-22] [zarchiwizowane z adresu 2017-01-24].
  15. Odrzucony wniosek o utworzenie rezerwatu „Reliktowa Puszcza Karpacka” – gospodarkaPodkarpacka.pl [online], gospodarkapodkarpacka.pl [dostęp 2018-02-22] (pol.).
  16. Wniosek o utworzenie rezerwatu przyrody „Reliktowa Puszcza Karpacka”, „Nauka w Polsce” [dostęp 2018-02-22] (pol.).
  17. Mazurski Park Narodowy. [dostęp 2011-01-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-11-20)].
  18. Stefan Kozłowski, Parki narodowe, „Poznaj swój kraj”, nr 6, 1984, s. 14, ISSN 0832-6151.
  19. Zielone Brygady, nr 3(45)/93.
  20. Dariusz Podbereski, Marcin S. Wilga: Wędrówki Przyrodnicze, Trasy wycieczek przyrodniczych. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskie, 1995, s. 100. ISBN 83-85843-48-5.
  21. Leszek Lubczyński: Ochrona przyrody w Polsce. Formy ochrony przyrody. Parki narodowe. W: Poradnik leśniczego. Świat, 1991, s. 32.
  22. Ireneusz Hebda, Grzegorz Kłys, Arkadiusz Nowak, O UTWORZENIE PARKU NARODOWEGO „PUSZCZA ŚLĄSKA”, Acta Geographica Silesiana, 21. WNoZ UŚ, Sosnowiec, 2016, s. 41–49, 2016.
  23. Chciwość – Jestem na pTak! [online], jestemnaptak.pl [dostęp 2020-12-29].
  24. Józef Partyka, Ruch turystyczny w polskich parkach narodowych, „Folia Turistica”, 22, AWF Kraków, 2010, s. 11, ISSN 0867-3888.
  25. Sławomir Bobbe, Czy na terenie Puszczy Bydgoskiej powstanie Bydgoski Park Narodowy? [online], Bydgoszcz Informuje, 3 października 2023 [dostęp 2024-01-15] (pol.).
  26. Postawiono pierwszy krok na drodze do parku narodowego na ziemi raciborskiej [online], naszraciborz.pl [dostęp 2022-04-26].

Linki zewnętrzne

edytuj