Otwórz menu główne
Ten artykuł dotyczy dawnego programu edukacji. Zobacz też: Liberal Arts - amerykański film z 2012.
Siedem sztuk wyzwolonych z Hortus deliciarum Herrady z Landsbergu (ok. 1180)

Sztuki wyzwolone (stgr. ἐγκύκλιος παιδεία, łac. artes liberales, studia liberalia) lub siedem sztuk wyzwolonych) (łac. septem artes liberales) – system podstawowej edukacji ukształtowany w IV wieku przed Chrystusem, powszechnie stosowany w starożytnych Grecji i Rzymie. W V wieku ujednolicono go w Cesarstwie Rzymskim w ten sposób, że na poziomie niższym (trivium) nauczano gramatyki, dialektyki i retoryki, natomiast na poziomie wyższym (quadrivium) muzyki, arytmetyki, geometrii oraz astronomii. System ten był podstawą kształcenia w średniowiecznej Europie, a w niektórych krajach przetrwał do XVIII wieku.

Spis treści

Znaczenie terminuEdytuj

Najstarszy znany zapis terminu artes liberales odnaleziono w 88. liście Seneki. Termin ten oznaczał dla Seneki takie studia, których celem nie jest zdobycie majątku. Nazywane są one wolnymi, bo są godne człowieka wolnego. Dlatego – twierdził Seneka – do artes liberales nie należą malarstwo, architektura i inne sztuki manualne (artes mechanicae), podczas gdy należy do nich muzyka, jako związana z matematyką[1].

Łacińskie pojęcie ars nie występuje w terminie artes liberales w znaczeniu sztuki, tak jak jest ona rozumiana w czasach nowożytnych. Oznacza ono naukę, czyli jakąś dyscyplinę wiedzy. W starożytnych rozważaniach etymologicznych łączono rzeczownik ars z przymiotnikiem artus (ścisły), gdyż artes miały zamykać wiedzę w ścisłych regułach. Zmiana znaczenia pojęcia sztuka wiązana jest zazwyczaj przez badaczy z dążeniami XV-wiecznych włoskich malarzy i rzeźbiarzy, którzy nie chcieli być dłużej uważani za rzemieślników (mechanici), ale osoby wykształcone w artes. Łacińskie artes liberales zostały przetłumaczone na język polski – jako sztuki wyzwolone – już w średniowieczu i to tłumaczenie jest nadal tradycyjnie używane w badaniach naukowych[2].

HistoriaEdytuj

Według źródeł sprzed IV wieku przed Chrystusem, greckich chłopców nauczano gimnastyki i muzyki[3]. Autorzy starożytni twierdzili, że twórcą systemu sztuk wyzwolonych był sofista Hippiasz, który żył współcześnie z Sokratesem. Dodał on do ćwiczeń gimnastycznych oraz muzycznych naukę gramatyki. Po grecku system ten nazwano ἐγκύκλιος παιδεία, co oznaczało zwyczajne wykształcenie. Edukacja gramatyczna opierała się w nim na lekturze i analizie dzieł literackich, przede wszystkim Homera[4]. Grecy nie posiadali ksiąg świętych ani odrębnej warstwy kapłańskiej. Tradycyjne wykształcenie związane było – w ich pojęciu – z literaturą. Literatura, jako podstawowy przedmiot nauczania stała się trwałym elementem artes. W Rzymie Homera zastąpiono Wergiliuszem, w średniowieczu podczas nauki czytano dzieła klasycznych auctores. Model wykształcenia opartego na literaturze okazał się trwały i przetrwał w europejskim szkolnictwie do współczesności[5].

Przeciwnikiem kształcenia opartego na literaturze był Platon. Jego zdaniem narzędziem edukacji powinny być wyłącznie dzieła naukowe, zwłaszcza filozoficzne. Platon nie tylko zwalczał czytanie literatury, ale odrzucał cały model zwyczajnego wykształcenia jako deprawujący młodzież. Współczesny Platonowi Izokrates włączył się do sporu między zwolennikami wykształcenia naukowego a wykształcenia literackiego, uznając wagę obu tych dziedzin edukacji. Uporządkował je hierarchicznie – studia literackie miały być w jego koncepcji przygotowaniem do studiów filozofii. Pomimo, że niektórzy późniejsi autorzy starożytni zgłaszali zastrzeżenia do koncepcji Izokratesa, została ona powszechnie przyjęta i obowiązywała do końca starożytności oraz w średniowieczu[4].

Późniejsi autorzy greccy twierdzili, że twórcą podziału edukacji na siedem dyscyplin był Arystoteles. Jednakże nie ma żadnego dowodu potwierdzającego tę tezę. W Polityce Arystoteles wspomniał jedynie o modelu Hippiasza, zgodnie z którym podstawowa edukacja składała się z gramatyki, gimnastyki i muzyki[6]. Dodawanie kolejnych przedmiotów do podstawowej edukacji było najprawdopodobniej dziełem różnych szkół filozoficznych i sofistycznych. Zachował się spis dyscyplin studiowanych w jednej ze szkół sofistycznych w III wieku przed Chrystusem – były to gimnastyka, gramatyka, muzyka, rysunek, arytmetyka i geometria. Filon z Aleksandrii często w swoich dziełach, pisanych na przełomie er, wymieniał sztuki, które uczono w jego mieście – gramatykę, retorykę, dialektykę, muzykę, arytmetykę i geometrię. Na tej podstawie uważa się, że w okresie hellenistycznym zaprzestano ćwiczenia gimnastyki w szkołach[7].

Termin sztuki wyzwolone zastosował Marcjan Kapella, który w V wieku napisał dzieło O zaślubinach Filologii z Merkurym (De nuptiis Philologiae et Mercurii)[8], w którym zawarł wszystkie wykładane w szkole nauki (składało się z siedmiu ksiąg) i nazwał je siedmioma sztukami wyzwolonymi. Celem księgi było odwzorowanie świata w nauce[9]. Kasjodor w VI wieku w dziele O rzeczach boskich i ludzkich dostosował podręcznik Kapelli na użytek kształcenia chrześcijańskiego[8].

Treść sztuk wyzwolonychEdytuj

 
Siedem sztuk wyzwolonych i odpowiadające im planety (Tübinger Hausbuch, XV w.)

Źródłem podziału sztuk na trivium i quadrivium było encyklopedyczne dzieło Marka Terencjusza Warrona Disciplinarum libri IX (Dziewięć ksiąg naukowych).

Sztuki wyzwolone, mimo podobieństwa nazw do współczesnych dyscyplin wiedzy, są od nich dość odległe. Treści nauczane w ich ramach były ściśle związane z potrzebami organizacji kościelnej i przygotowaniem do pracy w jej ramach.

Podstawowe treści sztuk wyzwolonych oddaje średniowieczny wiersz mnemotechniczny[10].

Gram. loquitur; Dia. vera docet; Rhe. verba ministrat;
Mus. canit; Ar. numerat; Geo. ponderat; as. colit astra.

Gramatyka mówi; dialektyka naucza prawdy; retoryka wyraża;
Muzyka śpiewa, arytmetyka oblicza, geometria waży, astronomia wielbi gwiazdy.

TriviumEdytuj

Trivium określane też było jako "trzy drogi wiedzy" i obejmowało dyscypliny podstawowe[11]. Od tego pojęcia pochodzi współczesne słowo trywialny (oczywisty).

W skład trivium wchodziły[11]:

Dopiero po ukończeniu trivium przystępowano do nauki quadrivium.

QuadriviumEdytuj

Quadrivium określane było jako "cztery drogi uczoności"[11].

W skład quadrivium wchodziły[11]:

  • Arytmetyka - komputystyka, czyli obliczanie kalendarza liturgicznego (Computus),
  • Geometria - nauczanie przyrody, geografii oraz teorii pomiarów,
  • Muzyka,
  • Astronomia - obliczanie czasu na podstawie ciał niebieskich na potrzeby kalendarza liturgicznego.

Quadrivium można traktować jako naukę o liczbach: czystych (arytmetyka), rozważanych w przestrzeni (geometria), w czasie (muzyka), ruchu i przestrzeni (astronomia).

Rola w nauczaniuEdytuj

 
Siedem sztuk wyzwolonych, gobelin, ok. 1675

Na średniowiecznych uniwersytetach program sztuk wyzwolonych były podstawą studiów wyższych. Ich celem nie był zarobek, lecz osiągnięcie uczoności. Stąd też były one uzwanane za "godne człowieka wolnego"[11].

Dopiero po ukończeniu quadrivium i uzyskaniu tytułu magistra siedmiu sztuk wyzwolonych można było przystąpić do zaawansowanych studiów uniwersyteckich. Początkowo była to wyłącznie teologia, wraz z powstaniem średniowiecznych uniwersytetów (XII w.) można było studiować również na fakultecie prawa lub medycyny[11].

Sztuki wyzwolone współcześnieEdytuj

Funkcjonujące współcześnie jednostki dydaktyczno-naukowe, które deklarują się jako członkowie nurtu nauczania sztuk wyzwolonych (ang. liberal arts), czerpią z tradycji średniowiecznych i renesansowych. Kształcenie we współczesnym kolegium sztuk wyzwolonych składa się z wielu dyscyplin (humanistyki, nauk społecznych, przyrodniczych i ścisłych).

Przykładem jednostki realizującej tak zakrojony program w Polsce jest Wydział „Artes Liberales” na Uniwersytecie Warszawskim wzorowane na programie sztuk wyzwolonych na Uniwersytecie Chicagowskim[13][14].

PrzypisyEdytuj

  1. Curtius 1997 ↓, s. 43.
  2. Curtius 1997 ↓, s. 43-44.
  3. Abelson 2019 ↓, s. 1.
  4. a b Curtius 1997 ↓, s. 42-43.
  5. Curtius 1997 ↓, s. 42.
  6. Abelson 2019 ↓, s. 2.
  7. Abelson 2019 ↓, s. 3-4.
  8. a b Ludwika Wykurz, Encyklopedyści wczesnego średniowiecza, historia.org.pl [dostęp 2012-07-16].
  9. Bogdan Banasiak. Kulturowy topos księgi (przyczynek do interpretacji). „Humanistyka i przyrodoznawstwo”. 15, s. 14–15, 2009. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. ISSN 1234-4087. 
  10. Karolak, Kunicki i Orłowski 2007 ↓, s. 21.
  11. a b c d e f Karolak, Kunicki i Orłowski 2007 ↓, s. 22.
  12. Curtius 1997 ↓, s. 49.
  13. Strona internetowa Kolegium Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego (pol.). [dostęp 2013-04-22].
  14. University of Chicago – Master of liberal arts (ang.). [dostęp 2013-04-22].

BibliografiaEdytuj

  • Paul Abelson: The seven liberal arts. A study in medieval culture. New York: Columbia University, Kessinger Publishing, 2010. ISBN 1-162-98297-7.
  • Ernst Robert Curtius: Literatura europejska i łacińskie średniowiecze. Kraków: Wydawnictwo Universitas, 1997. ISBN 83-7052-128-2.
  • Czesław Karolak, Wojciech Kunicki, Hubert Orłowski, Dzieje kultury niemieckiej, Warszawa: PWN, 2007..