Otwórz menu główne
Państwa federacyjne na świecie (kolor zielony)

Federacja (łac. fœderatio ‘przymierze’), in. państwo związkowe[1], państwo federalne (ang. federal state) – państwo składające się z części obdarzonych autonomią (stanów, krajów związkowych, prowincji i kantonów), ale posiadających wspólny (federalny) rząd.

Części tworzące federację posiadają zwykle szeroką autonomię wewnętrzną oraz tworzą w niektórych kwestiach własne prawa; wspólna jest waluta oraz polityka zagraniczna i obronna.

Spis treści

Historyczne znaczenie federacjiEdytuj

Federacja w starożytnej Grecji była formą uzależnienia polis. Był to związek polityczny greckich polis z Macedonią, w którym polis musiały całkowicie podporządkować się Filipowi II w polityce zagranicznej, lecz zachowały samodzielność w swojej polityce wewnętrznej.

Cechy federacjiEdytuj

Profesor Konstanty Wojtaszczyk na podstawie powtarzających się rozwiązań stosowanych w państwach federacyjnych i ich właściwości, wyróżnił następujące cechy federacji:

  1. Terytorium państwa federacyjnego, pod względem polityczno-administracyjnym nie jest jednolitą całością; składa się ono z terytoriów podmiotów federacji, pozbawionych prawa pełnego uczestnictwa w stosunkach międzynarodowych i z reguły niemających prawa secesji.
  2. Podmioty federacji rozporządzają władzą ustrojodawczą i ustawodawczą, tzn. mają prawo przyjęcia własnej konstytucji i uchwalenia, w ramach podziału kompetencji, ustaw obowiązujących na własnym terytorium. Zgodnie z zasadą subordynacji, akty te powinny być zgodne z ustawodawstwem federacji. Federalne organy ustawodawcze mogą ponadto wydawać specjalne akty prawne dla poszczególnych członków federacji.
  3. Części składowe federacji mogą mieć własny system prawny i sądowy.
  4. Istnieje podwójne obywatelstwo: każdy obywatel w większości państw jest obywatelem związku i odpowiedniej części składowej federacji (tak jest w Austrii, Niemczech, Szwajcarii, Stanach Zjednoczonych).
  5. Parlament związkowy jest przeważnie dwuizbowy; interesy podmiotów federacji reprezentuje izba wyższa. Występują dwie zasady reprezentowania części składowej: zasada równego przedstawicielstwa (na przykład w Stanach Zjednoczonych po dwóch senatorów z każdego z pięćdziesięciu stanów, a w Szwajcarii po dwóch deputowanych z każdego z dwudziestu sześciu kantonów w Radzie Kantonów) oraz zasada przedstawicielstwa zróżnicowanego w zależności od liczby ludności (w Australii, Kanadzie, Niemczech).
  6. Istnieje podział kompetencji między federację i jej części składowe. Praktyka ustrojowa różnych krajów federacyjnych wskazuje na trojakiego rodzaju rozwiązania w tym zakresie. Są to:
    • dualistyczny federalizm (w Stanach Zjednoczonych, Szwajcarii, Meksyku, Brazylii, Australii), gdzie konstytucja państwa związkowego ustanawia sferę wyłącznej kompetencji związku poprzez wskazanie kwestii, w do których tylko władze federalne mogą wydawać akty normatywne; wszystkie pozostałe, niezastrzeżone przez konstytucję, należą do kompetencji podmiotów federacji
    • zasada wyłącznej kompetencji związku i sfery tak zwanych konkurencyjnych kompetencji (w Austrii, Niemczech)
    • trójczłonowy system rozgraniczania kompetencji, polegający na wyróżnieniu wyłącznych kompetencji związku, wyłącznych kompetencji części składowych związku oraz wspólnych kompetencji władz centralnych i władz podmiotu federacji (w Indiach).

Federacje świataEdytuj

Państwo Forma rządów Części składowe federacji Pozostałe jednostki administracyjne Głowa państwa
  Argentyna republika

  Buenos Aires

  Catamarca

  Chaco

  Chubut

  Córdoba

  Corrientes

  Entre Ríos

  Formosa

  Jujuy

  La Pampa

  La Rioja

  Mendoza

  Misiones

  Neuquén

  Río Negro

  Salta

  San Juan

  San Luis

  Santa Cruz

  Santa Fe

  Santiago del Estero

  Ziemia Ognista

  Tucumán

23

  Buenos Aires prezydent
  Australia monarchia   Australia Południowa

  Australia Zachodnia

  Nowa Południowa Walia

  Queensland

  Tasmania

  Wiktoria

6

3 terytoria federalne

  Australijskie Terytorium Stołeczne

  Terytorium Jervis Bay

  Terytorium Północne

oraz 7 terytoriów zależnych

  Australijskie Terytorium Antarktyczne

  Norfolk

  Wyspa Bożego Narodzenia

  Wyspy Ashmore i Cartiera

  Wyspy Heard i McDonalda

  Wyspy Kokosowe

  Wyspy Morza Koralowego

królowa
  Austria republika   Burgenland

  Karyntia

  Dolna Austria

  Górna Austria

  Salzburg

  Styria

  Tyrol

  Vorarlberg

  Wiedeń

9

- prezydent
  Belgia monarchia   Region Waloński

  Region Flamandzki

  Region Stołeczny Brukseli

3

- król
  Bośnia i Hercegowina republika   Federacja Bośni i Hercegowiny

  Republika Serbska

2

  Dystrykt Brczko Prezydium
  Brazylia republika   Acre

  Alagoas

  Amapá

  Amazonas

  Bahia

  Ceará

  Espírito Santo

  Maranhão

  Mato Grosso

  Mato Grosso do Sul

  Minas Gerais

  Pará

  Paraíba

  Parana

  Pernambuco

  Piauí

  Rio de Janeiro

  Rio Grande do Norte

  Rio Grande do Sul

  Rondônia

  Roraima

  Santa Catarina

  São Paulo

  Sergipe

  Tocantins

26

  Dystrykt Federalny prezydent
  Etiopia republika   Afar

  Amhara

  Bienszangul-Gumuz

  Region Ludów Gambeli

  Region Ludu Hareri

  Oromia

  Somali

  Region Narodów, Narodowości i Ludów Południa

  Tigraj

9

2 miasta wydzielone

Addis Abeba

Dire Daua

prezydent
  Indie republika Andhra Pradesh

Arunachal Pradesh

Asam

Bengal Zachodni

Bihar

Chhattisgarh

  Dżammu i Kaszmir

Goa

Gudźarat

Haryana

Himachal Pradesh

Jharkhand

Karnataka

Kerala

Madhya Pradesh

Maharasztra

Manipur

Meghalaya

Mizoram

Nagaland

Orisa

Pendżab

Radżastan

Sikkim

Tamilnadu

Telangana

Tripura

Uttarakhand

Uttar Pradesh

29

7 terytoriów

Andamany i Nikobary

Czandigarh

Dadra i Nagarhaweli

Daman i Diu

  Lakszadiwy

Puducherry

Terytorium Stołeczne Delhi

prezydent
  Irak republika Bagdad

Salah Ad-Din

Dijala

Wasit

Majsan

Basra

Zi Kar

Al-Musanna

Al-Kadisijja

Babil

Karbala

An-Nadżaf

Al-Anbar

Niniwa*

Dahuk*

Irbil*

Kirkuk*

As-Sulajmanijja*

18

  Kurdystan* prezydent
  Kanada monarchia   Ontario

  Quebec

  Nowa Szkocja

  Nowy Brunszwik

  Manitoba

  Kolumbia Brytyjska

  Wyspa Księcia Edwarda

  Saskatchewan

  Alberta

  Nowa Fundlandia i Labrador

10

3 terytoria

  Terytoria Północno-Zachodnie

  Jukon

  Nunavut

królowa
  Komory republika   Anjouan

  Mohéli

  Ngazidja

3

- prezydent
  Malezja monarchia   Johor

  Kedah

  Kelantan

  Malakka

  Negeri Sembilan

  Pahang

  Perak

  Perlis

  Penang

  Selangor

  Terengganu

  Sabah

  Sarawak

13

3 terytoria federalne

  Kuala Lumpur

  Putrajaya

  Labuan

król
  Meksyk republika   Aguascalientes

  Kalifornia Dolna

  Kalifornia Dolna Południowa

  Campeche

  Chiapas

  Chihuahua

  Coahuila

  Colima

  Durango

  Guanajuato

  Guerrero

  Hidalgo

  Jalisco

  Meksyk

  Michoacán

  Morelos

  Nayarit

  Nuevo León

  Oaxaca

  Puebla

  Querétaro

  Quintana Roo

  San Luis Potosí

  Sinaloa

  Sonora

  Tabasco

  Tamaulipas

  Tlaxcala

  Veracruz

  Jukatan

  Zacatecas

31 + 1 miasto

  Meksyk

- prezydent
  Mikronezja republika   Chuuk

  Kosrae

  Pohnpei

  Yap

4

- prezydent
  Nepal republika 7 prowincji - prezydent
  Niemcy republika   Badenia-Wirtembergia

  Bawaria

  Berlin

  Brandenburgia

  Brema

  Dolna Saksonia

  Hamburg

  Hesja

  Meklemburgia-Pomorze Przednie

  Nadrenia Północna-Westfalia

  Nadrenia-Palatynat

  Saara

  Saksonia

  Saksonia-Anhalt

  Szlezwik-Holsztyn

  Turyngia

16

- prezydent
  Nigeria republika   Abia

  Adamawa

Akwa Ibom

Anambra

Bauczi

  Bayelsa

Benue

  Borno

  Cross River

  Delta

Ebonyi

  Edo

  Ekiti

Enugu

  Gombe

Imo

Jigawa

  Kaduna

Kano

  Katsina

Kebbi

  Kogi

  Kwara

  Lagos

  Nassarawa

Niger

  Ogun

  Ondo

  Osun

  Oyo

Plateau

Rivers

Sokoto

Taraba

  Yobe

  Zamfara

36

1 terytorium

Federalne Terytorium Stołeczne

prezydent
  Pakistan republika   Beludżystan

  Chajber Pasztunchwa

  Pendżab

  Sindh

4

1 terytorium

  Terytorium Stołeczne Islamabadu

2 regiony

  Azad Dżammu i Kaszmir

  Gilgit-Baltistan

prezydent
  Rosja republika   Obwód amurski

  Obwód archangielski

  Obwód astrachański

  Obwód biełgorodzki

  Obwód briański

  Obwód czelabiński

  Obwód irkucki

  Obwód iwanowski

  Obwód kaliningradzki

  Obwód kałuski

  Obwód kemerowski

  Obwód kirowski

  Obwód kostromski

  Obwód kurgański

  Obwód kurski

  Obwód leningradzki

  Obwód lipiecki

  Obwód magadański

  Obwód moskiewski

  Obwód murmański

  Obwód niżnonowogrodzki

  Obwód nowogrodzki

  Obwód nowosybirski

  Obwód omski

  Obwód orenburski

  Obwód orłowski

  Obwód penzeński

  Obwód pskowski

  Obwód rostowski

  Obwód riazański

  Obwód sachaliński

  Obwód samarski

  Obwód saratowski

  Obwód smoleński

  Obwód swierdłowski

  Obwód tambowski

  Obwód tomski

  Obwód twerski

  Obwód tulski

  Obwód tiumeński

  Obwód uljanowski

  Obwód włodzimierski

  Obwód wołgogradzki

  Obwód wołogodzki

  Obwód woroneski

  Obwód jarosławski

46

  Republika Adygei

  Republika Ałtaju

  Republika Baszkortostanu

  Republika Buriacji

  Republika Dagestanu

  Republika Inguska

  Republika Kabardyjsko-Bałkarska

  Republika Kałmucji

  Republika Karaczajsko-Czerkieska

  Republika Karelii

  Republika Komi

  Republika Maryjska

  Republika Mordowii

  Republika Jakucji

  Republika Osetii Północnej

  Republika Tatarstanu

  Republika Tuwy

  Republika Udmurcji

  Republika Chakasji

  Republika Czeczeńska

  Republika Czuwaska

21

  Kraj Ałtajski

  Kraj Chabarowski

  Kraj Kamczacki

  Kraj Krasnodarski

  Kraj Krasnojarski

  Kraj Nadmorski

  Kraj Permski

  Kraj Stawropolski

  Kraj Zabajkalski

9

  Czukocki Okręg Autonomiczny

  Chanty-Mansyjski Okręg Autonomiczny – Jugra

  Nieniecki Okręg Autonomiczny

  Jamalsko-Nieniecki Okręg Autonomiczny

4

  Moskwa

  Petersburg

2

  Żydowski Obwód Autonomiczny

1

specjalny status

  Rejon ewenkijski

  Wepska Gmina Narodowa

sporne z Ukrainą

  Krym

  Sewastopol

z Japonią

  Jużno-Kurilsk

  Kurilsk

  Siewiero-Kurilsk

prezydent
  Saint Kitts i Nevis monarchia   Saint Kitts

  Nevis

2

- królowa
  Somalia republika 18 regionów - prezydent
  Stany Zjednoczone republika   Alabama

  Alaska

  Arizona

  Arkansas

  Connecticut

  Dakota Południowa

  Dakota Północna

  Delaware

  Floryda

  Georgia

  Hawaje

  Idaho

  Illinois

  Indiana

  Iowa

  Kalifornia

  Kansas

  Karolina Południowa

  Karolina Północna

  Kentucky

  Kolorado

  Luizjana

  Maine

  Maryland

  Massachusetts

  Michigan

  Minnesota

  Missisipi

  Missouri

  Montana

  Nebraska

  Nevada

  New Hampshire

  New Jersey

  Nowy Meksyk

  Nowy Jork

  Ohio

  Oklahoma

  Oregon

  Pensylwania

  Rhode Island

  Tennessee

  Teksas

  Utah

  Vermont

  Wirginia

  Wirginia Zachodnia

  Waszyngton

  Wisconsin

  Wyoming

50

1 dystrykt

  Dystrykt Kolumbii

Nieinkorporowane terytorium stowarzyszone

  Mariany Północne

  Portoryko

Nieinkorporowane terytorium zorganizowane

  Guam

  Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych

Nieinkorporowane terytorium niezorganizowane

Baker

Howland

Jarvis

  Johnston

    Kingman

  Midway

  Navassa

  Samoa Amerykańskie

  Wake

Inkorporowane terytorium niezorganizowane

  Palmyra

sporne

  Naval Station Guantanamo Bay

prezydent
  Sudan republika Al-Dżazira

Al-Kadarif

Chartum

Darfur Południowy

Darfur Północny

Darfur Środkowy

Darfur Wschodni

Darfur Zachodni

Kassala

Kordofan Południowy

  Kordofan Północny

Kordofan Zachodni

Nil

Nil Biały

Nil Błękitny

Prowincja Morza Czerwonego

Prowincja Północna

Sannar

18

- prezydent
  Sudan Południowy republika 28 stanów - prezydent
  Szwajcaria republika   Zurych

  Berno

  Lucerna

  Uri

  Schwyz

  Obwalden

  Nidwalden

  Glarus

  Zug

  Fryburg

  Solura

  Bazylea-Miasto

  Bazylea-Okręg

  Szafuza

  Appenzell Ausserrhoden

  Appenzell Innerrhoden

  St. Gallen

  Gryzonia

  Argowia

  Turgowia

  Ticino

  Vaud

  Valais

  Neuchâtel

  Genewa

  Jura

26

- Rada Związkowa
  Wenezuela republika   Anzoátegui

  Apure

  Aragua

  Barinas

  Bolívar

  Carabobo

  Cojedes

  Delta Amacuro

  Falcón

  Guárico

  Lara

  Mérida

  Miranda

  Monagas

  Nueva Esparta

  Portuguesa

  Sucre

  Táchira

  Trujillo

  Vargas

  Yaracuy

  Zulia

23

  Dystrykt Stołeczny

terytorium

  Dependencje Federalne

prezydent
  Zjednoczone Emiraty Arabskie monarchia   Abu Zabi

  Adżman

  Dubaj

  Fudżajra

  Ras al-Chajma

  Szardża

  Umm al-Kajwajn

7

- prezydent

PrzypisyEdytuj

  1. Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 1982, s. 161. ISBN 83-214-0092-2.

Zobacz teżEdytuj